De aanslag op Heydrich
Een leider die lang aan de macht is, meent op een gegeven ogenblik altijd dat hij onkwetsbaar is. Zo ook Reinhard Heydrich, de man die onder Himmler leiding gaf aan de beruchte SD ‘Sicherheitsdienst, veiligheidsdienst. De onbekendste en ook de ergste van alle nazi-instellingen, inclusief de Gestapo.’ Heydrich wordt op 27 mei 1942 het slachtoffer van een aanslag op zijn auto (met open dak). Hij voert dan tijdelijk het bewind over Tsjechië. Een paar dagen later overlijdt hij aan zijn verwondingen. Als strafmaatregel worden veel Tsjechen zonder pardon geëxcuteerd, enkele dorpen worden met de grond gelijk gemaakt.
HhhH (Himmlers hersens heten Heydrich) van de Franse auteur Laurent Binet beschrijft de hoofdpersonen van die aanslag: de bedenkers, de plegers, de slachtoffers en de verraders. Het heeft geen zin om die feiten die minutieus zijn gereconstrueerd weer te geven. Een van de functies van literatuur kan zijn dat je er iets van leert. Het boek zet je ertoe aan om nog meer achtergronden te zoeken, documentaires te zien over de aanslag en in kranten uit die tijd te kijken naar de berichtgeving. Ik kan niet anders zeggen dan dat ik er veel van opgestoken heb. lees verder ›
Het geluidloze gevecht tussen verwachting en wanhoop
Literatuur en filosofie zijn bij Joke J. Hermsen onafscheidelijk. Ze is één van de beste essayisten van ons taalgebied, haar erudiete essaybundels Stil de tijd (2009) en Heimwee naar de mens (2003) zijn de bijna perfecte kruisbestuiving van filosofie en literatuur. Ook in haar fictie speelt de filosofie een belangrijke rol, bijvoorbeeld in haar roman De profielschets (2004), waarin een strijd om de macht plaatsvindt binnen een faculteit filosofie. Slimme mensen die zich bezighouden met belangrijke vragen, het tegenovergestelde is waar: het nietzscheaanse ‘wil tot macht’ wordt op ordinaire wijze gepraktiseerd. In haar nieuwe roman Blindgangers is filosofie wederom op intelligente wijze geïntegreerd.
In de Volkskrant stond afgelopen zaterdag een zeer negatieve bespreking van Daniëlle Serdijn. Haar oordeel: twee sterren, want: borrelpraat, geneuzel, ‘klaagfeminisme’. Hermsen betoogt volgens haar dat het huwelijk een ‘valse belofte’ is. Mijn oordeel is diametraal tegenovergesteld: Blindgangers van Joke Hermsen is een intelligente en goede roman. Serdijn raakt in de war van de stijl en klaagt, maar in de beginhoofdstukken staan zinnen die zeker een nominatie verdienen voor de Tzum-prijs. Bijna natuurlijk wisselt Hermsen van perspectief, van heden naar verleden, van verteller naar de binnenwereld van de personages en van personage naar personage. lees verder ›
De dingen zijn zoals ze zijn
De chique avondkrant NRC Handelsblad maakt melding van de roddel, het internet het bespreekt het boek; een omkering van de traditionele rollen. In de boekenroddelrubriek ‘De Papiermolen’ (week 3) schreef Maartje Somers over de jaloezie van Alice B. Toklas, de vriendin van de Amerikaanse schrijfster Gertrude Stein (1874-1946). Aanleiding voor dit nieuwsbericht was de nieuwe wetenschappelijke uitgave van Steins roman Ida. Niet dat Somers dat uit het boek zelf had, maar Publishers Weekly meldde dit. Zonder Somers’ nieuwsfeit was deze nieuwe uitgave ontsnapt aan mijn aandacht. Soms heeft gossip ook voordelen.
Stein was onder meer gastvrouw en adviseur van veel kunstenaars en schrijvers die bij haar thuis in Parijs over de vloeren kwamen. Stein verwierf bekendheid als beschermvrouwe van Picasso en andere moderne kunstenaars. Allemaal leuk en aardig, maar Stein was in de eerste plaats schrijfster, en een heel goede. Ze debuteerde in 1909 met Three Lives. Deze drie novellen zijn nog redelijk conventioneel. Vijf jaar later publiceerde het experimentele Tender Buttons, een verzameling hermetische portretten van objecten , bijvoorbeeld ‘A Shawl’ en ‘A Cloth’:
A shawl is a hat and hurt and a red balloon and an under coat and a sizer a sizer of talks.
A shawl is a wedding, a piece of wax a little build. A shawl.
‘A cloth’:
Enough cloth is plenty and more, more is almost enough for that and besides if there is no more spreading is there plenty of room for it. Any occasion shows the best way.
Ik houd van deze vorm van schrijven, maar Stein werd tijdens haar leven veelvuldig belachelijk gemaakt en geparodieerd in bladen en kranten. Als jullie mij nadoen, kunnen jullie toch beter het echte werk van mij publiceren, schrijft Stein aan de journalistiek in The Autobiography of Alice B. Toklas. Na de publicatie in 1933 werd dit boek gelijk een bestseller. Het is een autobiografische roman, die net als Hemingway’s A Moveable Feast, schitterend het Parijs en de kunstenaarsscene van de eerste decennia van de vorige eeuw evoceert.
Ida (1941) is Steins laatste roman en deze nieuwe uitgave, geredigeerd door Logan Esdale is een fijne publicatie. Redacteur Esdale presenteert deze uitgave als een ‘workshop’, met briefwisselingen, een genealogie van de roman, recensies en teksten van Stein die ze verwerkte in de roman. Het is echter meer dan een ‘workskop’, want deze uitgave maakt de modernistische-experimentele roman inzichtelijker, bijvoorbeeld door de opname van Steins lezing ‘How Writing is Written’. lees verder ›
Het leven bepaalt je
Op de eerste bladzijde van de nieuwe roman van Stijn van der Loo, Slopers getiteld, staat de zin: ‘(…) dat leven niet vanzelfsprekend is, dat elke ademtocht dient te worden bevochten en dat er niets op de wereld bestaat dan dit: je eigen gevecht tegen de verstikking.’ Een gevecht tegen de verstikking. Het lijkt het motto van deze roman, waarin letterlijk en figuurlijk veel afgebroken wordt en de personages zich staande proberen te houden in een wereld die verandert.
Het zijn de jaren van de wederopbouw, net na de Tweede Wereldoorlog. Dankzij de Marshallhulp kan er gebouwd worden en waar gebouwd wordt, moet ook iets worden gesloopt. De Gebroeders Pek, die met sloop- en terrazzowerkzaamheden hun boterham verdienen, proberen zoveel mogelijk opdrachten binnen te halen. Vooral de jongste wil het bedrijf laten floreren, zijn oudste broer zit voornamelijk achter de meiden aan. Maar het verleden van de familie zit hen veelal in de weg. De gebroeders Pek hebben het gevoel dat ze achtergesteld worden in het dorp, omdat hun vader nooit is teruggekomen van zijn dwangarbeid in Duitsland. Voor de dorpelingen geldt hij als ‘een overloper’.
lees verder ›
De schaal van pacifisme
Wat is het nut van oorlogvoeren? Wie doet er mee en wie haakt er af? Wat doet een soldaat die oog in oog staat met zijn tegenstander? Door wie wordt je beïnvloedt en welke prijs betaal je om je eigen opvattingen te laten gelden? In De jongen in de gestreepte pyjama van John Boyne werd de Tweede Wereldoorlog door de ogen van de jonge Bruno bekeken, die niet snapte wat er toch allemaal aan de hand was in zijn achtertuin. Wat moesten die boerderijen daar en waarom liepen alle boeren in gestreepte pyjama’s? In De witte veer maakt de onschuld plaats voor de ideologische opvattingen over het al dan niet uitroeien van de tegenstander. ‘We namen ieder een eigen positie in op de schaal van pacifisme tot onvervalst sadisme.’
Het is 1919. De oorlog is achter de rug. De jonge schrijver Tristan Sadler reist af naar Norwich om daar de zus te ontmoeten van Will, de omgekomen kameraad. Tristan heeft de brieven die Will en Marian elkaar stuurden tijdens de oorlogsjaren bewaard en komt ze terugbrengen naar de schrijfster. Tijdens de treinreis er naartoe, wanneer hij uitstapt, tijdens het inchecken bij zijn hotel; al vanaf de eerste bladzijde sijpelt de oorlog en zijn nalatenschap tussen de regels door. Tristan beoordeelt de mensen op hun capaciteiten, vult profielen voor hen in die hij alleen maar baseert op gezichtsuitdrukkingen. ‘Hij had niet daarginds kunnen zijn met ons.’ lees verder ›
De schrijver een holbewoner
Leesclubs zijn populair. Je leest met meerdere mensen tegelijk hetzelfde boek en hebt vervolgens een goede reden om bij elkaar te komen en onder het genot van drank natuurlijk niet alleen maar over dat boek te praten. Ook de schrijver heeft de leesclub ontdekt. Een ideale afzetmarkt. Schrijf een boek over een leesclub en de leesclub zal het lezen op zoek naar (h)erkenning. In De leesclub (2010) van Renate Dorrestein vindt de schrijver uiteindelijk de dood. In De schrijver en zijn meisjes van Peter Drehmanns een lezeres. De schrijver doet dat om te laten zien hoe literatuur werkt. En wat echte literatuur inhoudt. Een cursus literatuur voor leesclubs.
Mark Gerstenberg is een literair schrijver met een behoorlijk oeuvre en geniet op basis van zijn laatste roman een redelijke bekendheid. Het grote publiek kent hem echter nog niet. Juist nu hij van zijn pril opgebouwde bekendheid gebruik moet maken, loopt hij tegen een writer’s block op. Moet hij het niet over een andere boeg gooien en autobiografische gemakslectuur gaan schrijven waar hij in interviews op tv smakelijk over kan vertellen? Daarnaast heeft hij last van een vreemde psychosomatische ziekte: hij krijgt onder de leden wat hij het hoofdpersonage uit zijn vorige boek heeft meegegeven. Misschien moet hij dus eerst eens terugkeren naar wie hij zelf eigenlijk is. lees verder ›
Verraad me niet verraadt bijna alles
‘Michiel had een gevoel alsof hij nooit meer in beweging zou kunnen komen. Diep in zijn hart wilde hij niets liever dan alles eruit gooien. Zijn ouders tot in detail vertellen wat er gebeurd was, en ervan bevrijd zijn.’
De dertienjarige Michiel is getuige van een ernstig geweldsdelict waarbij zijn broer Wolf totaal over de schreef gaat. Diezelfde broer dwingt Michiel tot zwijgen onder het mom van ‘Broers verraden elkaar niet’. Michiel gehoorzaamt zijn broer tegen wil en dank, maar natuurlijk krijgt hij in de loop van het verhaal steeds meer last van gewetenswroeging, vooral wanneer de gehandicapte broer van een schoolvriendinnetje door de politie opgepakt en vastgezet wordt.
Je zou bijna denken dat bovenstaande gaat over de laatste jeugdroman van Carry Slee. Maar nee, het is Tessa de Loo die zich in haar nieuwste werk Verraad me niet waagt aan tamelijk afgezaagde thema’s als hangjongeren, falende ouders, zinloos geweld en ontwakende gewetens. lees verder ›
Gekoesterde foto
Alles over de werkkamer van een schrijver, het laboratorium waar hij worstelt met zijn inspiratie, is interessant. Het merendeel van de poëzie van Jan Hendrik Leopold (1865 – 1925) kwam tot stand in een kamer in Rotterdam. Deze werkkamer is het onderwerp van een nieuwe publicatie van Dick van Halsema, die eerder over de dichter Dit eene brein publiceerde. Leopold woonde aan de Van Oldebarneveltstraat als kostganger bij de familie Wolffers. Hoewel zijn hospita hem vaak genoeg in pyjama gezien moet hebben, beschermde Leopold zijn privéleven sterk. Het aantal mensen dat hem op zijn kamer heeft bezocht, is dan ook niet groot. Om daarmee van een ‘geheime kamer’ te spreken, zoals op de achterflap van dit boek gebeurt, is echter nogal overdreven. lees verder ›
