Een leider die lang aan de macht is, meent op een gegeven ogenblik altijd dat hij onkwetsbaar is. Zo ook Reinhard Heydrich, de man die onder Himmler leiding gaf aan de beruchte SD ‘Sicherheitsdienst, veiligheidsdienst. De onbekendste en ook de ergste van alle nazi-instellingen, inclusief de Gestapo.’ Heydrich wordt op 27 mei 1942 het slachtoffer van een aanslag op zijn auto (met open dak). Hij voert dan tijdelijk het bewind over Tsjechië. Een paar dagen later overlijdt hij aan zijn verwondingen. Als strafmaatregel worden veel Tsjechen zonder pardon geëxcuteerd, enkele dorpen worden met de grond gelijk gemaakt.

HhhH (Himmlers hersens heten Heydrich) van de Franse auteur Laurent Binet beschrijft de hoofdpersonen van die aanslag: de bedenkers, de plegers, de slachtoffers en de verraders. Het heeft geen zin om die feiten die minutieus zijn gereconstrueerd weer te geven. Een van de functies van literatuur kan zijn dat je er iets van leert. Het boek zet je ertoe aan om nog meer achtergronden te zoeken, documentaires te zien over de aanslag en in kranten uit die tijd te kijken naar de berichtgeving. Ik kan niet anders zeggen dan dat ik er veel van opgestoken heb.

Interessanter voor de literatuurliefhebber is misschien de methode waarop Binet zijn verhaal vertelt. Een beetje zoals Centre Pompidou gebouwd is: alle leidingen zijn zichtbaar aan de buitenkant. Zo vertelt Binet niet alleen hoe de aanslag wordt opgezet en hoe deze verloopt, hij vertelt ook hoe hij die informatie vindt en rangschikt. Je krijgt dus meteen inzicht in zijn methode. Alles in de roman moet kloppen en als hij een beetje marchandeert met de waarheid roept hij zichzelf en de lezer meteen tot de orde. Na de beschrijving van het afscheid van Gabčík (een van de plegers van de aanslag) van zijn vaderland Slowakije, volgt er een nieuwe alinea in het boek waarin de schrijver zijn eigen werk becommentarieert.

Het is een volkomen geloofwaardige en totaal verzonnen scène, net als de vorige. Wat een onbeschaamdheid om een man die allang dood is en zich niet kan verdedigen, te bespelen als een marionet! Om hem thee te laten drinken, terwijl het best kan zijn dat hij alleen van koffie hield. Hem twee jassen aan te laten trekken, terwijl hij er misschien maar één had. Hem de bus te laten nemen, terwijl hij de trein kon pakken. Te besluiten dat hij op een avond vertrok en niet in de ochtend. Ik schaam me.’

Het resultaat van deze manier van schrijven is dat er een grote afstand komt tussen de lezer en het spannende ‘verhaaltje’. De lezer moet bij de les blijven. Hij krijgt informatie in geromantiseerde vorm, maar die moet wel waarachtig blijven. De Tweede Wereldoorlog wordt zo langzamerhand steeds meer een interessant gegeven voor avonturenboeken en actiefilms, geschreven door mensen die ver na de oorlog zijn geboren. Het gevaar dreigt dat deze oorlog steeds meer gefictionaliseerd wordt. Af en toe uit Binet kritiek op zijn tijdgenoten, zoals bijvoorbeeld de bestseller van Jonathan Litell: ‘Ik zie het opeens heel duidelijk: De welwillenden, dat is gewoon ‘Houellebecq bij de nazi’s’.’

In die valkuil wil Binet niet stappen. Hij laat het verhaal zien én het proces van het schrijven. Je ziet de schrijver wikken en wegen, weifelen en worstelen. De geschiedenis kun je niet veranderen, maar je kunt met een roman de geschiedenis wel recht doen.

Coen Peppelenbos

Laurent Binet – HhhH. Vertaald door Liesbeth van Nes. J.M. Meulenhoff, Amsterdam. 348 blz. €19,95.

Klik hier om de embedded video te bekijken.

Aidan Chambers, originally uploaded by coen peppelenbos.

Je verwacht het niet, maar ook schrijvers kunnen dyslectisch zijn. Aidan Chambers zorgde voor komisch momenten tijdens een lezing door aan het publiek te vragen naar de spelling van woorden.
Op het einde van de lezing gaf hij aan uit welke bestanddelen een boek bestond. Van oppervlakte, via actie, karakters, ruimte, thema’s naar taal.

‘Langage’ schreef Chambers.

Schrijven is ook schrappen en herschrijven.

‘Language’ werd het.

Ik ben geobsedeerd door het getal vierentwintig.
Op 24 maart (1989) tekende ik een contract voor de huur van een flat, op 24 mei (2007) verscheen mijn derde roman, op 24 augustus (2010) nummer vier, op 24 september van het vorig jaar ontving ik een brief uit Londen die drie maanden eerder in de Old Kent Road gepost was, in een brievenbus tegenover nummer 24, en zo voorts.
Waarom 24 en niet 17 of voor mijn part 31? Daar is een eenvoudige verklaring voor: ik ben op de 24ste geboren en sinds die dag loodst dat getal – of een afgeleide ervan, denk 6, 15, 33 – mij door het leven als een spirituele gids die er op let dat ik me gedraag zoals mijn handlijnen voorschrijven.
Toch kent mijn obsessie grenzen. Zo is het – om een voorbeeld te geven – wel erg verleidelijk om, als ik op reis ga, op de 24ste te vertrekken, stoel nummer 24 te kiezen of in de trein van 10.24 te stappen. Onder deze noemer ‘valsspelen’ of, zoals u wilt ‘het lot een duwtje in de rug te geven’ vallen ook getallen op prijskaartjes, kentekenplaten, woningen. Het is natuurlijk geen kunst om, als je op de fiets zit of in de tram, er net zo lang op los te staren tot het goddelijke nummer zich aandient, op een hoekhuis of op een bestelbusje dat 24 uur per dag in touw is om pizza’s te bezorgen of hotellinnen te vervoeren.
Spontaniteit is een pré. In het ideale geval ben je met je gedachten bij iets anders, je zit in de trein, leest een boek, en dan, nog half verzonken in de tekst die je tot je neemt, richt je je hoofd op, en, helemaal per ongeluk kijk je het geluk in de ogen. Als het goed is zie je eerst het nummer, een seconde of drie wentel je je in de gelukstsunami die je overspoelt, pas dan zie je hoe het nummer zich aan je openbaart (niet heel belangrijk, maar in het kader van de persoonlijke geschiedschrijving wel aardig om te weten).
Een van de spectaculairste 24-momenten beleefde ik in Parijs, een jaar of vijf geleden. Ik stond aan de rue de Rivoli op een taxi te wachten, om drie uur ‘s nachts. Ik had verwacht snel vervoer te vinden, op doordeweekse nachten – ik zat in het niemandsland tussen dinsdag en woensdag – is er in de regel aanbod genoeg. In het verleden had ik vaak genoeg taxi’s waarvan de kleur me niet aanstond voorbij laten gaan.
Het duurde 20 minuten voor er een voertuig stopte en dat voertuig was geen taxi. Ik heb weinig talent voor het herkennen van automerken, ik ben zo iemand die je gemakkelijk een Renault voor een Volkswagen kunt verkopen, maar het merk van de wagen die daar geruisloos tot stilstand kwam, precies waar ik stond, had ik zelfs blindelings herkend. Het was een Rolce Royce, wit als een krijtrots en fonkelend als een diamant.
Ik had vaker in een Rolce gezeten, in New York in de jaren tachtig, later nog een paar keer in Los Angeles, maar die ritjes ontbeerden het verrassingselement dat me overdonderde toen ik, nadat ik plaatsnam naast een zwart geüniformeerde man, via place de la République het twintigste arrondissement binnendrong. De chauffeur vertelde dat hij een ‘paar uurtjes te doden had’ en toen ik vroeg waarom hij een wildvreemde een Koninginnenrit aanbood, zei hij dat hij het ‘gewoon leuk’ vond om een onbekende een pleziertje te doen. ‘Ik denk dat ik in een vorig leven Kerstman geweest ben,’ lachte hij mysterieus.
Het spreekt vanzelf dat ik geen moment nadacht of er ergens een 24je op me lag te loeren, daar was de rit veel te intensief voor. Het was niet druk op straat, maar de schimmen die door het duister dwaalden begonnen spontaan te zwaaien toen ze ons in het vizier kregen, en ik zwaaide natuurlijk terug.
Nummer 24 sloeg me bijna letterlijk in het gezicht toen ik uitstapte, in de rue Pixérécourt. De chauffeur was ook uitgestapt, en we schudden handen. Toen hij zich omdraaide zag ik het: gedrukt op zijn jasje, twee ranke Arial-cijfers, wit op zwart: een twee en een vier.
Tel die bij elkaar op en je krijgt zes, het aantal rode flesjes dat ik in augustus in mijn bagage meenam toen ik in Newhaven op een ferry stapte richting Frankrijk. Om middernacht gooide ik ze overboord, één voor één. In elk flesje had ik een kroniek verstopt, precies het aantal dat op dat moment verschenen was. Een beetje valsspelen op z’n tijd kan geen kwaad.

Aristide von Bienefeldt

Gelukkig kunnen we verder surfen naar de site.
Daar krijgt Hermans nog een trap na.

In de omgang was Hermans doorgaans niet gemakkelijk. De titel van een van zijn romans Ik heb altijd gelijk is ook op hem persoonlijk van toepassing.

Naar aanleiding van het commentaar van Nick ter Wal hieronder die een opmerking over het hoge Wikipediagehalte van de bijdrage over Belcampo schreef: de hierboven geciteerde zin is ook rechtstreeks van Wikipedia afkomstig:

In de omgang was Hermans doorgaans niet gemakkelijk. Zowel hijzelf als vele van zijn romanpersonages hadden kenmerken van een misantroop karakter. De titel van een van zijn romans Ik heb altijd gelijk is ook op hem persoonlijk van toepassing.

Maar ook het stukje dat op de website daarboven staat, is rechtstreeks geknipt en geplakt van internet.
Vergelijk dit:

maar met dit stukje uit een column van Frits Abrahams.

Vooral bij zijn woonhuis aan de Spilsluizen 17a (zijn eerste adres was Turfsingel 3a) waar hij van 1953 tot 1967 woonde, zou je wat mogen verwachten. Daar, en niet in Parijs, heeft hij zijn creatieve bloeiperiode doorgemaakt. Vanuit zijn werkkamer op de eerste etage, uitkijkend over de Ossenmarkt, schreef hij er zijn meesterwerken De donkere kamer van Damocles en Nooit meer slapen.

Het huis is nog helemaal intact, inclusief erker, al is het portiek tegenwoordig met een hek beveiligd tegen lastige zwervers. Hermans woonde er mooi, met aan de voorkant uitzicht op het water en de Boteringebrug.

Groningen, city of talent. Knip- en plaktalent vooral.

‘Szymborska vertegenwoordigt een raadselachtig fenomeen: ze begeestert haar lezers, terwijl ze zelf bescheiden blijft, in zichzelf gekeerd en discreet. De eenvoud van haar poëzie daagt wetenschappers uit met hun theorieën, terwijl ze feilloos de smaak van hedendaagse lezers weet te peilen,’ aldus uitgeverij De Geus. Bij Meulenhoff verscheen onlangs nog een herdruk van haar verzamelde gedichten.

John Albert Jansen maakte een documentaire over de Poolse dichters voor Het uur van de wolf.

Maar een knappe jongen die de bundel ‘Lente of Herfst?’ van C.N.A. Strik van Ratingen weet op te duiken. Die bundel bestaat namelijk niet.

En even later:

ik bedoelde Strik van Ratingen. Het was een grapje van de samenstellers: zij hebben zelf het gedicht ‘Vooruitgang’ geschreven en niemand heeft het ooit ontdekt, zo vertelde Karel Reijnders me eens.

Kijk, dat vond ik een leuke grap, vooral omdat hij was doorgezet door Rody Chamuleau in de bloemlezing Schrijvend over Arnhem. Een bloemlezing poëzie en proza over Arnhem (Stichting Festival Arnhem, Arnhem 1983) en onlangs nog in Arnhemse schrijvers, een themanummer van het Arnhems Historisch Tijdschrift, jaargang 30 nummer 4 [december 2010]. Een grap uitgesponnen over meer dan vijfendertig jaar (1974-2010). Heerlijk!

(Bart FM Droog was overigens minder gecharmeerd van het opnemen van Strik van Ratingen in Al bleef ik eeuwig ongelezen:

‘k Weet niet of ik het zo geestig vind. In een bloemlezing als ‘Al bleef ik eeuwig ongelezen’, toch een soort papieren monument voor vergeten dichters, verwacht je dit soort ‘luim’ niet.
De vergelijking met een vandaal dringt zich op. Een vandaal die ’s nachts namen van fictieve personen op oorlogsmonumernten bijbeitelt. Kwestie van: gewoon niet doen.

Fokas Holthuis: ‘Ach kom, een grapje van Karel Reijnders, als de literatuur dáár niet tegen kan…’ En de bibliofiel vervolgt: ‘ Ik vrees dat de meeste exemplaren van het papieren monument ‘Al bleef ik eeuwig ongelezen’ over een halve eeuw vanwege de houthoudendheid van datzelfde papier tot stof zullen zijn vergaan.’
Droog is niet overtuigd:

Wel, het probleem is dat ‘Al bleef ik eeuwig ongelezen’ in de loop der jaren een bronbloemlezing is geworden. Een bloemlezing waar weer andere bloemlezingen in hun verantwoordingen naar verwijzen. Dat, en de quasi-wetenschappelijke status die het heeft (vanwege samengesteld door een projectgroep van de Universiteit Nijmegen), brengen me ertoe dit ‘grapje’ niet echt te kunnen waarderen. Omdat het zowel nu als in de toekomst tot nodeloze verwarring leidt.

Deze reactie van Droog maakt voor mij de grap nóg leuker: bloemlezers dienen zich niet te verlaten op ‘bronbloemlezingen’ zonder zelf onderzoek te doen – luiheid is het, en anders niks; heerlijk als de luie overschrijver zichzelf ontmaskert. Wie mij een bloemlezing kan noemen met daarin het uit Al bleef ik eeuwig ongelezen gepubliceerde gedicht van C.N.A. Strik van Ratingen, zonder verwijzing naar die bloemlezing maar met verwijzing naar Lente of Herfst?, bezorgt mij een bijzonder prettige dag en ontvangt als dank een exemplaar van één van de door mij geschreven boeken.)

Terug naar het werk van C.N.A Strik van Ratingen. Wie is de schrijver van zijn vier gedichten? Vooruitgang kwam uit de pen van de samenstellers van Al bleef ik eeuwig ongelezen (dixit Fokas Holthuis), waarschijnlijk Karel Reijnders. Eindpunt Moscawa werd geschreven Rody Chamuleau, de man achter Schrijvend over Arnhem – ik kan dit niet bewijzen, maar het kan haast niet anders gezien het feit dat Chamuleau in 2010 een biografie van Strik van Ratingen publiceerde in Arnhemse schrijvers. In die biografie staan nog twee gedichten van Strik van Ratingen: Brief van een jonge bruid aan haar hartsvriendin (ongetwijfeld ook geconcipieerd door biograaf Chamuleau) en een titelloos versje:

Hier kan men rijden zonder paard,
Hier kan men steken zonder degen.
Waar liefde woont,
Gebiedt de Heer Zijn zegen.

Dit kwatrijn van Strik van Ratingen is een variant op een ‘Spreuk die volgens de overlevering de wand van een 19-e eeuws Zutphens bordeel sierde’ (Jantje zag een pruikje hangen. Nederlandse priapeeën door de eeuwen heen. bijeengebracht en ingeleid door Rody Chamuleau. met tekeningen van E. du Perron (Ad Donker, Rotterdam 1991) , p. 134):

Hier kan men steken zonder degen
Hier kan men rijden zonder paard
Waar liefde heerst
Gebiedt de Heer zijn zegen

(wordt vervolgd – hè? nee, niet over deze dichter, maar over ‘vervalsingen’)

Karel ten Haaf

‘Ik ben gewoon erg goed in mooie zinnen’

Met de zin ‘Wij mochten op vrije zaterdagmiddagen bij louche verkopers minachtend tegen de banden schoppen, terwijl mijn vader onder de motorkap keek of de problemen die zich zouden kunnen voordoen met touw waren op te lossen.’ won Doeschka Meijsing de Tzum-prijs voor de mooiste zin uit 2002. Ze won behalve een fraaie beker tevens het geldbedrag van €34,- (gelijk aan het aantal woorden in de zin). De schrijfster is er blij mee. Een gesprek over het schrijven en haar twee laatste romans.

Je hebt eerlijk gezegd niet veel prijzen gewonnen.
Het zit met prijzen en mij heel raar. Dit is pas de derde prijs die ik gewonnen heb. Daarvoor heb ik de Multatuli-prijs en de
Annie Romein-prijs gekregen. Als je dat vergelijkt met Robert Anker die zowat alles gewonnen heeft wat er te winnen valt, voor zowel poëzie als proza, dan is mijn oogst buiten gewoon karig.

Terwijl De tweede man een grote prijs had moeten winnen. Is het niet vervelend dat zo’n veelomvattend boek weer zo snel verdwijnt uit de aandacht?
Dat is dan ook helemaal niet waar. Er verschijnen geen stukken meer over in de krant, maar De tweede man wordt nog steeds goed verkocht. Mijn uitgever is blij dat ik zo’n goede doorloop heb. Sommige schrijvers hebben even een succes en dan valt de verkoop weg, maar mijn boeken blijven verkopen. Je ziet overigens dat het boek wel weer wordt opgepakt. Vorig jaar heb ik in het noorden nog een tournee gedaan, waarbij van heinde en verre vrouwen kwamen discussiëren over De tweede man. En ze leggen hoge maatstaven aan!

Je hebt de Tzum-prijs gekregen voor een zin. Formuleer je gemakkelijk?
Ja, daar ben ik goed in. Ik ga zo makkelijk met taal om. Een hoofdzin met een bijzin en dan weer een uitbreidende bijzin: dat gaat haast automatisch. Je denkt er niet echt bij na. Het is als het maken van muziek. Je moet een gevoel van cadans hebben.
Vooraf, als ik boeken aan het bestuderen bent voor mijn roman, ben ik heel analytisch, maar zodra ik ga schrijven zit het in m’n hoofd. Dan hoor ik alleen het ritme. Zo’n lange formulering komt eruit als op een ‘wave’. En daarna moet er een kort zinnetje komen om het af te kappen.
In de loop van de jaren is dat gemak om te schrijven wel gegroeid. Ook het vertrouwen dat het wel goed komt. Toen ik pas begon, ging ik meer uit van de structuur, terwijl het nu een proces is waar ik zo weinig mogelijk acht op sla. Het verwondert mij zelf wel hoor. Soms schrijf ik een grap op en moet ik zelf ook ontzettend lachen. Dat is toch merkwaardig?

Je boek 100% chemie is over het algemeen goed ontvangen. Op Heumakers in Nrc Handelsblad na dan.
Ik heb inderdaad niet te klagen over de kritiek. De kritiek van Heumakers is een beetje buiten de orde. Het autobiografische aspect wordt im Frage gestellt. Maar dat komt natuurlijk ook omdat hij veel weet over de tijd van de Weimarrepubliek. Waarschijnlijk heeft hij gedacht: wat weet zij er nou van? Ik kwam blijkbaar op zijn terrein. Hij lijkt ook een soort blinde vlek te hebben voor de humor die in het boek zit.

Arjan Peters was ook niet helemaal tevreden.
Is dat zo? Volgens mij was hij positief. Er zaten wel wat snieren in, maar Peters houdt ervan om te snieren. In de Groene Amsterdammer heb ik een keer een stuk tegen zijn manier van recenseren geschreven en dat zal hem natuurlijk altijd bijblijven, maar zijn recensie over 100% chemie was positief.

Jij snierde nooit toen je criticus was?
Ik heb eerst bij Vrij Nederland gezeten en daarna bij Elsevier en ik heb geprobeerd om dat niet te doen. Ik ging er altijd vanuit dat je tegenover de moeite die iemand neemt om een boek te schrijven een zekere mildheid moet zetten. Je moet rekenen dat ik van alle boeken die er uitkwamen de beste kon kiezen. Die keuze geeft al aan dat je respect hebt voor de auteur.

Waarom ben je ermee opgehouden?
Als je meer dan 12 jaar alle Nederlandse literatuur op je bord krijgt, dan kom je aan het lezen van buitenlandse literatuur niet meer toe. Je bespreekt wel elke week een boek, maar dat betekent niet dat je 52 keer per jaar een meesterwerk in handen hebt. Door ook buitenlandse auteurs te lezen word je, ook als schrijver, op een ander niveau getild.

Was 100% chemie na De tweede man, waar je erg veel voor hebt bestudeerd, een gemakkelijker boek om te schrijven?
Dat lijkt misschien zo omdat het niet zo’n dik boek is, maar in feite was het een lastig boek om te schrijven. Na De tweede man wilde ik niet een soortgelijke roman schrijven. Schrijven moet geen circusstukje worden dat je kunt herhalen. 100% chemie is totaal anders van opzet en thematiek. Maar het moeilijkste was om een lichte toon te behouden. Bij een roman met een autobiografische inhoud is dat lastig, omdat de materie je heel dicht op de huid zit. Soms moet je mensen kwetsen die nog leven. En ik wilde vooral proberen om de hoofdpersoon niet als een lijdend voorwerp te laten overkomen. Het boek is toch licht verteerbaar, dankzij de papegaai Pfiffikus en ook door de vele wisselingen in tijd.

En je gebruikt ook heel erg een uitsteltechniek. Je zegt iets op een pagina en pas vele pagina’s later werk je het uit.
Juist om de spanning vast te houden is dat een mooie techniek. Niet meteen alles vertellen, maar eerst een zijsprong maken. Niet meteen het thema benoemen, maar eromheen cirkelen. Zoiets vind ik ook bij andere auteurs interessant om te lezen.

Is dat niet lastig bij het schrijven, dat je al die lijnen moet vasthouden?
Nee, helemaal niet. Als je schrijft denk je juist associatief en dan zijn al die zijwegen helemaal niet vreemd. Bij De tweede man was dat anders. Daar heb je toch te maken met een ingewikkeld plot waar verhaallijnen helder bij elkaar moeten komen. In 100% chemie kon ik de poëzie meer zijn gang laten gaan: laat de stijl maar golven.
De roman eindigt met een telefoongesprek tussen moeder en dochter. De moeder gaat ondanks dat zij gelooft dat mensen voor 100% uit chemie bestaan toch elke week naar de kerk. Ze zegt: ‘Ik heb geen geloof. Maar ik zal zolang mijn knieën het volhouden blijven bidden dat ik het krijg.’ Het lijkt daarmee alsof de verbeelding het wint. En dat is bij uitstek het terrein van de dochter.
Je komt op een terrein dat uitstijgt boven de zinnen die je leest. Ik wil dat de lezer zonder dat hij het merkt geraakt wordt. Dat in de ziel iets is veranderd na het lezen. Goede literatuur kan dat bereiken. Ik wil dat er iets verplaatst wordt bij de lezer.
In dat vogeltje Pfiffikus dat de moeder dood heeft achtergelaten bij de grens toen zij vanuit Duitsland naar Nederland vluchtte zit een hele wereld besloten die wij niet precies kennen. Een wereld waar de dochter ook niet helemaal de hand op kan leggen. Dat geldt ook algemener: je eigen diepste drijfveren ken je niet of nauwelijks. Er is wel het besef dat er iets veel omvattenders is dan louter het chemische. Iets transcendent dat ook door de verbeelding aangeraakt wordt. Ik wil dat er beweging komt, dat er iets verplaatst wordt bij de lezer.

Je gebruikt het woord ziel?
Ik heb het over het begrip ziel waar de oude Grieken het over hadden. Niet de interpretatie die sommige religies er later aan gaven. Het verbaasde me dat er zo weinig kritiek uit religieuze hoek kwam op De tweede man, waarin het christendom wordt aangevallen. Sommige christelijke lezers hadden er wel degelijk kritiek op. Maar in het algemeen is daar niet zo heftig in de pers op gereageerd. Toch onderzoek ik in het boek de fundamenten van joods-christelijke cultuur. Uit het boek dat een van de personen aan het eind van de roman presenteert blijkt dat het christendom op bedrog is gebaseerd.

Chaïm, de Bedoeïen, wordt in het boek afgeschilderd als een messianistische figuur. Als hij uiteindelijk de hoofdpersoon Robert Martin verlaat en de woestijn in loopt, zou je dat ook kunnen zien als een afwijzing van het Christendom.
Dat kun je zo zien, maar zo heb ik het niet bedoeld. Chaïm lijkt in eerste instantie een tweede man te zijn, maar zowel Robert als zijn broer voor hem zochten bij hem verlossing. En beiden kunnen het niet vinden en richten zichzelf min of meer ten gronde. Maar jouw interpretatie klopt met de strekking van het boek. Het is een boek ten gunste van het jodendom.

In dit nummer van Tzum besteden we aandacht aan schrijvers onder de dertig. Jij bent al vrij snel gedebuteerd.
Toen ik vijfentwintig was met De hanen en andere verhalen. Ik wist dus ook zeker dat ik schrijfster wilde worden. Dat stond al vanaf mijn dertiende vast. Hele romans heb ik geschreven onder mijn algebraboeken.

En volg je de jonge garde nog wel nu je niet meer recenseert?
Ik volg heel veel schrijvers die al mijn hele leven meegaan. De nieuwe Roth, Updike of Amis lees ik meteen. Maar ik volg de jonge schrijvers hier ook wel. Als er de laatste jaren een groot talent is aan te wijzen dan is dat Arnon Grunberg. Dat laatste boek De asielzoeker is erg goed. Alle flauwe grappen zijn eruit en hij heeft een serieuze toon te pakken die veelbelovend is voor de toekomst.

In een interview in Vrij Nederland naar aanleiding van 100% chemie zei je: ‘Ik heb, en dat is misschien heel hoogmoedig, na het schrijven van dit boek het gevoel dat ik alles kan wat ik wil.’ Heeft dat ook met leeftijd en ervaring te maken?
Ik had dat niet moeten zeggen. Want ik heb nu al een interval van anderhalf jaar. (lacht hardop) Het was inderdaad hoogmoedig. Maar binnenkort ga ik voor lange tijd naar Sicilië om te schrijven aan mijn nieuwe roman. Dus er is hoop.

Coen Peppelenbos

Annette Portegies, directeur van Querido, schrijft vandaag op de website van de uitgeverij: ‘Doeschka Meijsing verborg een diepe kwetsbaarheid achter een superieure vorm van ironie, zowel in haar werk als in haar leven. Weerspannig als ze was, was ze een vrouw om van te houden. Querido rouwt om de dood van Doeschka, die bijna veertig jaar aan de uitgeverij verbonden was. De Nederlandse literatuur verliest opnieuw een auteur van wereldformaat.’

Literatuur en filosofie zijn bij Joke J. Hermsen onafscheidelijk. Ze is één van de beste essayisten van ons taalgebied, haar erudiete essaybundels Stil de tijd (2009) en Heimwee naar de mens (2003) zijn de bijna perfecte kruisbestuiving van filosofie en literatuur. Ook in haar fictie speelt de filosofie een belangrijke rol, bijvoorbeeld in haar roman De profielschets (2004), waarin een strijd om de macht plaatsvindt binnen een faculteit filosofie. Slimme mensen die zich bezighouden met belangrijke vragen, het tegenovergestelde is waar: het nietzscheaanse ‘wil tot macht’ wordt op ordinaire wijze gepraktiseerd. In haar nieuwe roman Blindgangers is filosofie wederom op intelligente wijze geïntegreerd.

In de Volkskrant stond afgelopen zaterdag een zeer negatieve bespreking van Daniëlle Serdijn. Haar oordeel: twee sterren, want: borrelpraat, geneuzel, ‘klaagfeminisme’. Hermsen betoogt volgens haar dat het huwelijk een ‘valse belofte’ is. Mijn oordeel is diametraal tegenovergesteld: Blindgangers van Joke Hermsen is een intelligente en goede roman. Serdijn raakt in de war van de stijl en klaagt, maar in de beginhoofdstukken staan zinnen die zeker een nominatie verdienen voor de Tzum-prijs. Bijna natuurlijk wisselt Hermsen van perspectief, van heden naar verleden, van verteller naar de binnenwereld van de personages en van personage naar personage.

Godzijdank presenteert Hermsen in het begin, als een voorafje, haar personages, zodat we niet die slappe introducties krijgen wie wie is. Bas, Iris, Johan, Reindert, Ella en Det (de laatste was de hoofdpersoon van Hermsens debuut Het dameoffer). Ze lopen allemaal tegen de vijftig. Ze komen bijeen in Drenthe om het 25-jarige jubileum van hun studentenclubje filosofie Nil desperandum – ‘gij zult niet wanhopen’ – te vieren. Bas is getrouwd met Anna en ze hebben een tweeling die eindexamen doen. Iris en Johan zijn gescheiden, hebben een studerende dochter en een goed nahuwelijk. Reindert is gescheiden van Medy, en heeft met haar twee dochters. Ella die een zoon heeft uit een ander huwelijk is zijn nieuwe vriendin. Det van Vliet is alleen en is dichter van weinig gelezen dichtbundels.

De plot van de roman loopt niet over van gebeurtenissen. Dat hoeft ook niet. De personages zijn geen onderdeel van het verhaal, de personages zíjn het verhaal. Hermsen betoogt en beweert niks, het is immers geen essay, maar een roman. Hermsen thematiseert wat Hanny Michaelis dichtte in haar bundel Water uit de rots (1957):

het geluidloze gevecht
tussen verwachting en wanhoop
om het niemandsland
van mijn bestaan.

Zo denkt Iris, als ze even wat tijd voor zichzelf heeft: ‘Wat namen ze de literatuur, de filosofie, de wereld en elkaar vreselijk serieus. Wat was er toch met die ernst en hartstocht gebeurd? Ze kwamen nog wel bij elkaar en lachten en aten en dronken ontzettend veel en zeiden dan “Heerlijk niet!” of “Genieten” maar veel verder kwamen ze meestal niet. Het was net alsof ze vroeger niet alleen een serieuzer, maar ook waarachtiger leven leidden.’ De tegenstelling verleden-heden staat gelijk aan de tegenstelling verwachting-wanhoop.

De verwachting, een platonisch idealisme, heeft het ‘geluidloze gevecht’ verloren, de zoektocht naar de liefde, het ware en het goede is langzaamaan geblokkeerd. Bas krijgt zijn proefschrift maar niet af en heeft een liefdeloos huwelijk met Anna; ‘geen tekst en geen seks’. Zo karakteriseerde Reindert zijn huwelijk met Medy tot hij het genoeg vond en hij Medy verliet voor zijn huidige vriendin Ella. De liefde in Reinderts leven bleef echter in onbalans, want de wraakzuchtige Medy houdt hun twee tienerdochters op rancuneuze wijze weg bij hun vader. Johan is het carpe diem-type, vooral op seksueel gebied. Hij meent dat dit de ware en goede levenshouding is: weg met Plato, welkom Epicurus. Iris vecht tegen de somberheid van het alleen zijn. De drijfveren die hen vroeger zoveel levensvreugde, lees hoop, gaven zijn bevroren.

Als het Iris’ beurt is om te spreken tijdens het diner, herinnert ze de groep aan Plato’s tekst Symposium die het kersverse clubje 25 jaar geleden als eerste onder handen nam. ‘Het verlangen naar het goede of ware houdt namelijk nooit op, omdat Eros niet alleen een zoon van Poros is, maar ook een zoon van Penia, de armoede en dus zal hij de rijkdom nooit voorgoed kunnen verwerven, zoals jij beweert, maar altijd zoekende blijven; als het goed is, tenminste.’ Altijd zoeken naar het ware en het goede en de liefde, dat was de verwachting van de jonge studenten. Dat is wat ze hoop gaf, de verwachtingen waren hun wil tot leven.

Plato is zachtjes weggelopen en met veel kabaal is Nietzsche binnengekomen. Ze kennen Nietzsche, zijn boeken en zijn denken. Stop maar met het zoeken naar het ware, het goede en de liefde, niet ontdekken wat niet aards of fysiek is, maar dat aardse en fysieke juist onderzoeken. Niet hopen wat zal komen als je maar zus of zo, nee, kijk om je heen: dát is het. Veel is dat niet; als Plato de verwachting is, is Nietzsche de wanhoop. Hermsen geeft in interessante dialogen voorzetten over Plato en Nietzsche, met genoeg informatie, de lezer moet ze inkoppen.

Ook zonder Plato en Nietzsche is de thematiek duidelijk. De verwachtingen zijn niet gerealiseerd: mislukte huwelijken, mislukte carrières etc. Maar in plaats deze verwachtingen bij te stellen, worden de hoofdpersonen overspoeld door wanhoop of somberheid. Behalve Johan, die met zijn ironische houding zijn leven geslaagd acht. Hij denkt door zijn levenshouding vrij te zijn. Hij is zich niet bewust dat – dit is Kierkegaard – zijn ironische levenshouding hem niet bindt aan de gegeven werkelijkheid en daarom inhoud mist voor de bepaling van zijn subjectiviteit; Johan is slechts negatief vrij, niks bindt hem, er is niks wat hem vasthoudt.

Hoe om te gaan met de verwachtingen van vroeger die niet zijn gerealiseerd? Dat is waar alle personages mee worstelen. Het gaat de één beter af dan de ander. Niet dat deze roman een melodramatische soap is, daarvoor is het veel te intelligent. Daarvoor wordt het geluidloze gevecht van het leven, de strijd tussen verwachting en wanhoop, te goed beschreven. Joke Hermsen is één van beste Nederlandse schrijvers van dit moment en Blindgangers is het bewijs. Koester haar.

Koen Schouwenburg

Joke J. Hermsen – Blindgangers. De Arbeiderspers, Amsterdam. 372 blz. €19,95.