Vissen in Elsschots vijver

In het begin van ‘Dank u heren’, het laatste hoofdstuk van de biografie Elsschot, leven en werken van Alfons de Ridder vat Vic van de Reijt Elsschots leven alvast even voor de lezer samen:

‘Kort samengevat zijn levens altijd triest. Zo ook dat van Alfons de Ridder, bakkerszoon gezegend met grote intelligentie, die desondanks op zijn zestiende zonder diploma de middelbare school verliet. (…) Begon een eigen zaak in de jaren dertig en brak alsnog door als literair auteur. (…) Totdat een gedicht over een collaborateur zijn reputatie besmette. Werkt sindsdien uitsluitend in de reclame.’

Een accurate en inderdaad trieste samenvatting van Elsschots leven. Maar om de tragiek van Elsschot in zijn volle omvang te doorgronden, kun je niet volstaan met deze negentienregelige opsomming. In het licht van de voorafgaande 317 blz. en de dertig bladzijden die nog resten, kun je je zelfs afvragen of het leven van Fons de Ridder wel zo treurig was. 78 jaar geworden, getrouwd met zijn jeugdliefde, succesvol in het zakenleven, schrijver van een klein maar indrukwekkend oeuvre, kinderen, kleinkinderen en nog een mooi eigen huisje aan de kust ook. Er zijn mensen (zelfs schrijvers) die het met minder moeten stellen. Maar wie het hele boek leest, weet wat Van der Reijt hier bedoelt: Elsschot, leven en werken van Alfons de Ridder, een verzorgd uitgegeven zwarte hardcover die het prachtig doet naast het rode linnen van het Verzameld werk, gaat over de innerlijke strijd tussen de sociaalvoelende, zachtmoedige schrijver/dichter en de meedogenloze, gewiekste zakenman. Al vroeg in het boek zet Van der Reijt de lezer op dat spoor. Op blz. 32 schrijft hij:
‘[het tweede gedicht over zijn vrouw Fine] introduceert het thema spijt en schaamte in De Ridders werk, waaruit het sindsdien niet meer verdwenen is.’
Wie het werk van Elsschot kent, weet meteen waarover Van de Reijt het heeft. In het zakenleven mag De Ridder dan hard en gehaaid zijn geweest, in zijn literaire werk bezag hij zijn werkende leven met ironische distantie en medeleven voor zijn slachtoffers. Veel werk van Elsschot lijkt dan ook geschreven als verontschuldiging achteraf. Niet alleen met betrekking tot zijn zakelijke prooien, maar ook aan het adres van zijn vrouw en natuurlijk zijn moeder. Lees Lijmen en Het been, lees vooral ook ‘Spijt’, een van de mooiste gedichten ooit in het Nederlands geschreven. lees verder ›