En wat deed die hertog nou eigenlijk

Het is altijd weer een klein cadeautje als er een werkje uit de rijke literaire geschiedenis van de Middeleeuwen tot ons komt. Deze keer is het een nieuwe vertaling uit het Frans van het fatale dertiende-eeuwse liefdesverhaal La Châtelaine de Vergi. Inderdaad, een nieuwe vertaling, want al uit de veertiende eeuw kennen wij zowel een Vlaamse als een Brabantse bewerking onder de titel Borchgravinne van Vergi. En hoewel daarvan slechts fragmenten bewaard zijn gebleven, lijkt met name de Vlaamse vertaling de oorspronkelijke Franse tekst behoorlijk getrouw te volgen. De Brabantse ging, zoals zo vaak in de Middeleeuwen, wat losser met de brontekst om.

De ‘Vergi’ is een hoofse ridderroman over de onmogelijke liefde tussen een ridder en een hoger geplaatste dame. Maar wel een onmogelijke liefde die geconsumeerd wordt, als de (jonge, knappe, vanzelfsprekend) ridder en de getrouwde burggravin uit de titel (die ook nog eens een nicht van de hertog is) een intieme relatie krijgen, die uiteraard strikt geheim moet blijven. Alleen een hondje is er getuige van, maar ach… Helaas heeft de eveneens getrouwde hertogin van Bourgondië ook wel trek in de jongeman. Maar die houdt keurig de boot af, officieel omdat hij haar man, de hertog, trouw heeft gezworen, maar natuurlijk ook omdat zijn liefde nou eenmaal uitgaat naar de burggravin. De hertogin accepteert de afwijzing (en belediging!) niet, en vertelt haar man dat de ridder haar allerlei onfatsoenlijks heeft voorgesteld en eist dat hij van het Bourgondische hof wordt verbannen. De hertog besluit voor de zekerheid toch ook even bij de ridder in kwestie te gaan informeren, omdat hij hem niet graag kwijt wil.

En dan gaat het mis. De ridder bezwijkt onder de dreiging van verbanning en bekent zijn relatie met de burggravin. Omdat de hertog bewijs wil, neemt de ridder hem die avond mee. Vanachter een boom ziet hij hoe de burggravin de ridder ontvangt en dat zij de liefde bedrijven. En als later de hertogin zich afvraagt waarom de ridder nog steeds rondloopt aan het hof, weet zij op haar beurt haar man het geheim te ontfutselen. Opnieuw onder voorwaarde van strikte geheimhouding natuurlijk. Maar ja. Later, tijdens een feest maakt ze toch een toespeling. De burggravin beseft dat haar minnaar haar verraden heeft en sterft aan een gekwetst hart. Als de ridder haar dood aantreft, realiseert hij zich wat er gebeurt is en pleegt zelfmoord. Het is een verhaal van alle tijden. We kennen het misschien het best van de misgelopen relatie tussen Romeo en Juliet (en later de West Side Story), of van Tristan en Isolde.

De nieuwe vertaling uit het Frans door Anneli Meijer is duidelijk bedoeld om een nieuw, jong lezerspubliek kennis te laten maken met het oude verhaal. Daarom heeft zij er ook een erg toegankelijke inleiding bij geschreven en de tekst van illustraties voorzien.
Om een beeld te geven van de vertaling, die zowel modern is, als duidelijk naar het middeleeuwse verleden van de tekst verwijst, geef ik het fragment waarin de hertog achter een boom bewijs staat te vergaren van de relatie tussen de burggravin en de ridder.

De hertog heeft alles gehoord wat zij zeiden
vanwaar hij heel dichtbij tegen de boom geleund was.
Hij heeft zijn nicht herkend,
aan haar stem en haar gestalte.
Nu twijfelt hij geen ogenblik meer,
hij houdt de hertogin voor een leugenaarster
door wat zij tegen hem heeft gezegd.
En dat verheugt hem zeer: hij ziet goed,
dat deze [= de ridder JdJ] hem niets heeft misdaan
van wat hij hem verdacht.
Zo bleef de hertog daar,
heel de nacht, terwijl
de dame en de ridder
in de slaapkamer in een bed lagen,
ze waren samen zonder te slapen
in zo’n vervoering en gelukzaligheid,
dat het moeilijk is die te beschrijven
en niemand kan dit begrijpen,
die niet streeft naar dit geluk
dat de Liefde geeft aan ware minnaars,
om hun moeite te belonen.

In Wereld in woorden vraagt Frits van Oostrom zich, mét de veertiende-eeuwse Vlaamse vertaler trouwens af, waarom die hertog de hele nacht achter die boom gestaan heeft. Het bewijs was immers bij de liefdevolle begroeting van de geliefden al geleverd. Die Vlaamse vertaling is zeer getrouw aan het origineel, maar deze passage had kennelijk toch wel enige toelichting nodig. Aan de Middelnederlandse tekst zijn daarom twee korte regels toegevoegd:

Daer staet dhertoghe ende crauwet
Met groter genoechte al die nacht.

Dit, zo legt Van Oostrom omstandig uit, mag opgevat worden als dat de hertog gedurende het liefdesspel van zijn vazal en zijn nicht niet alleen maar toekijkt, maar daarbij ook masturbeert. Natuurlijk komen we die regels in de vertaling van Meijer niet tegen. Maar wellicht hebben de dertiende-eeuwse Fransen zich destijds toch ook afgevraagde wat die hertog nou eigenlijk deed die hele nacht.

Jan de Jong

De burggravin van Vergy. Vertaald en geïllustreerd door Anneli Meijer. Gopher, ‘s-Hertogenbosch. 52 blz. € 21,00.