Afrekenen met de menseneter

Alle registers worden opengetrokken in Coulis, de theatrale debuutroman van Bilal Al Mashta, die gedeeltelijk is opgebouwd als een scenario van een toneelstuk met entr’actes en uitgeschreven dialogen. Al Mashta is grafisch ontwerper, ondernemer en meester in de rechten en won in 2008 de El Hizjra Literatuurprijs. In de jaren erna haalde hij tot twee keer toe de finale van de literaire schrijfwedstrijd Write Now! Toch duurde het nog tot 2023 voor zijn debuut verscheen; jaren die blijkbaar nodig waren om een dergelijk rijpe roman te schrijven. Want een sterk debuut is Coulis zeker, gelaagd en geestig.

Coulis gaat over Amin Bensaleh, een Algerijnse theatermaker. Wanneer zijn zoveelste toneelstuk geen succes wordt, besluit hij het over een andere boeg te gooien: hij gaat een grote bruiloft cateren. Is dat ook niet een groot theater? Hij leent opnieuw geld van de heer Lemdaoui, zijn weldoener en krijgt hulp van Zahra, een vrijgevochten kokkin en Monsef, een Nederlandse jongen met Algerijnse roots. Met Zahra en Monsef hebben we meteen de andere hoofdpersonages te pakken want zij krijgen van El Mashta ook de nodige aandacht op zijn schouwtoneel. Mooi hoe Monsef in de taxi vanaf het vliegveld van Tunis zijn zonden overdenkt – hij heeft een meisje zwanger gemaakt – en merkt hoe anders hij is. En vervolgens langzamerhand kennis maakt met de straten van Algerijnse steden, die bevolkt zijn met rondhangende jongemannen. Amin maakt duidelijk welk lot die jongemannen beschoren is als ze geen keuzes maken:

Nu neukte hij cafés om de tijd te doden. Net als iedereen. Tijd die er, net als de pis en de Gauloises, in overvloed was. Tijd die je niet kreeg, maar waar je mee opgescheept zat, tijd van de jongvolwassen man in Algerije, van de chomage, van ergens tussen suïcidale doelloosheid en gewoon buiten op straat op de stoep zitten in.

Er moest dus wat gebeuren. Zahra vraagt Amin waarom hij een bruiloft wil cateren en als antwoord haalt hij eerst een oud Frans verhaal aan, De Misantroop, waarin een man genaamd Alceste zich aan de hem vijandige maatschappij onttrekt. Amin voelt misschien mee met deze Alceste maar:

Ook al was hij het niet eens met de wereld waarin hij leefde, Alceste had zich daar niet zomaar aan moeten onttrekken. Het is ook zijn wereld. Hij had niet moeten opgeven, niet zonder een grande acte, een verzetsdaad, een immense, nagalmende ‘Qowed, Monsieur!’ Amin bleef stil.

Uit de woordenlijst achterin weten we dan dat Qowed ‘Rot op’ betekent. Het lijkt erop dat Amin dus nog één keer wil proberen om een grote daad te verrichten voor hij besluit er al dan niet mee op te houden of eruit te stappen, going out with a bang. Samen met Monsef voert hij een subliem toneelstukje op waardoor de aanstaande echtgenoten van het Blauwe huis hem wel moeten kiezen als hun ultieme cateraar. En dan begint het grote voorbereiden waar met name Zahra de glansrol in vervult.

Ondertussen komen we steeds dichter bij de grote dag, de opvoering van het grote spektakelstuk waarmee Amin zich eindelijk kan bewijzen. Kan laten zien dat hij wel degelijk tot iets groots in staat is, voordat hij daar te oud voor is. De tijd zit om de hielen. En de tijd vreet aan mensen, zeker aan jongvolwassen Algerijnse mannen. Vroeger werd tegen kinderen gezegd dat ‘El Ghoul’ hen kwam halen om hen op te eten, als ze iets stouts deden. Een sprookjesachtig monster dat mensen eet, om kinderen bang te maken.

In zekere zin is El Ghoul er nog steeds. […] Het lijkt alsof er altijd wel ergens een monster schuilt dat bepaalt wat we wel en niet mogen doen. […] El Ghoul knaagt altijd door […]

Het mooie en sterke van Coulis zit hem aan de ene kant in de toneelmatige eenheid van tijd, plaats en handeling en aan de andere kant in de veelheid van stemmen en verhalen. Die schijnbare tegenstelling weet El Mashta behoorlijk goed in evenwicht te houden. Coulis is overduidelijk met zoveel plezier geschreven, dat je het met evenveel plezier leest. Toch, los van een flink aantal briljante hoofdstukken en goedgeschreven scènes, is het ook wel wat veel allemaal en vroeg ik mij af of Al Mashta met deze roman niet al zijn kruid verschoten heeft. Wellicht zou hij – om in de toneelmetafoor te blijven – zijn volgende boek net wat strakker kunnen regisseren.

Martijn Nicolaas

Bilal AL Mashta – Coulis. Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen. 256 blz. € 22,99.