Kwakzalvers en gladjakkers

In een gedoemde poging pubers voor Franse literatuur te interesseren zette mijn leraar de klas ooit aan Guy de Maupassant. Naar het schijnt zijn de normen in het literatuuronderwijs sindsdien danig gedaald, en uiteraard was vroeger beter, maar sommige dingen toch ook niet, want zestienjarigen die worstelen met het bestellen van een baguette waren echt niet geholpen met negentiende-eeuwse boekentaal. Het weinige wat we van De Maupassant begrepen, was dat het over ijdele mannen ging die achter wufte vrouwen aanzaten. Jaren later ben ik toch dankbaar dat Menke Bol Mont-Oriol opnieuw naar het Nederlands heeft vertaald. De Maupassant schreef een gemoedelijke satire op de kuuroordmanie van zijn tijd, inderdaad met ijdele mannen die achter vrouwen aanzitten, maar niet zonder begrip voor die vrouwen.

Het is een wat verstild kuuroord in de Auvergne waar het gezin van markies de Ravenel neerstrijkt. Dochter Christiane heeft soms huilbuien of bloedarmoede, en ze heeft de zakenman Andermatt na twee jaar verstandshuwelijk nog geen kind kunnen geven. Kortom, niets wat het zuurhoudend water van Enval en de drankjes van de elkaar naar het leven staande artsen niet kunnen verhelpen. Ook aanwezig zijn Christianes broer Gontran en diens makker Paul. Paul heeft een hartkwaal; ‘hij is pas geleden verliefd geweest’. En zie, een kuur doet wonderen, want al snel heeft Christiane hem over zijn liefdesverdriet heen geholpen en hij haar over haar onvruchtbaarheid.

Andermatt is ondertussen te afgeleid door de ontdekking van een waterbron in het aanpalende land van de wijnboer Oriol. Hij ruikt een kans om een rivaliserend kuuroord op te bouwen en raakt met Gontran, Oriol en de artsen verwikkeld in een spel van samenwerking en bedrog. De wijnboer verhoogt de inzet door een deel van zijn landerijen tot eventuele bruidsschat van zijn dochters te verklaren. Andermatt draagt Gontran, die hem geld schuldig is, op om een van de mesdemoiselles te versieren. Zo hebben de meisjes opeens meerdere vrijers, waaronder ook Paul, die zijn belangstelling voor Christiane heeft verloren sinds haar ‘onverkwikkelijke, afstotelijke en onreine’ zwangerschap. Terwijl de heren moeten kiezen welke van de dochters Oriol te nemen en voor welke prijs, moet Christiane het enige besluit nemen dat een vrouw in haar positie te nemen heeft: of ze van het kind van haar voormalige minnaar zal houden of niet.

Guy de Maupassant kampte in zijn korte leven met een slechte gezondheid en haalde inspiratie uit eigen verblijf in een Auvergnaatse badplaats. Dat zal wel geen succes zijn geweest. In Mont-Oriol wordt een oude stroper betaald om zich voor te doen als door de bronnen genezen kreupele. De dokters schrijven ‘alle mogelijke plantaardige oplossingen en alle mogelijke minerale preparaten’ voor ‘die het bloed bederven, de organen verteren, de botten aanvreten en degenen die door de ziekte gespaard waren alsnog doen sterven’. De gasten praten uitsluitend over welk voedsel hun maag wel of niet aankan, met dezelfde stompzinnigheid als in dat andere sanatorium, veertig jaar later, op de Toverberg. Beide boeken delen niet alleen een minachting voor de medische wereld en haar slachtoffers, een kuur lijkt er bijna symptomatisch voor de decadentie van de maatschappij rond 1900.

In tegenstelling tot Thomas Mann houdt De Maupassant zich verre van internationale politiek, maar die is wel relevant voor de context. De hausse aan kuuroorden was een reactie op Frankrijks nederlaag tegen Duitsland in 1871, waarna de Fransen binnenlandse alternatieven zochten voor Bad Kissingen of Baden-Baden. Achteraf bezien zit er dus een wrangheid in de Joodse afkomst van Andermatt; de Dreyfus-affaire, waarin een Joodse soldaat de nationale zondebok van de verloren strijd wordt, moet nog beginnen als De Maupassant schrijft.

Mont-Oriol geeft een deprimerend beeld van de romantiek. De man jaagt op de vrouw uit lol of lust en raakt na een poos weer op haar uitgekeken. Meestal is haar enige troost dat ze de volgende keer minder naïef zal zijn. De Maupassant schrijft voor de moderne smaak wat melodramatisch, maar hij verwoordt indringend de pijn van Christiane, die Paul verder van zich afduwt hoe meer ze zijn liefde zoekt:

Alles leek nog net als toen… en toch… en toch? Wat was er dan veranderd? Bijna niets! Een beetje meer liefde bij haar… een beetje minder liefde bij hem… bijna niets… het verschil tussen een verlangen dat geboren wordt en een verlangen dat afsterft.

Paul heeft tenminste van Christiane gehouden. De zusjes Oriol zijn slechts een ruilmiddel in hun vaders onderhandelingen. Je kunt hierin een kritiek op het kapitalisme lezen: alles is te koop, ook de mens. Het huwelijk als financiële overeenkomst tussen twee families was echter evengoed deel van het feodalisme als het kapitalisme; het nieuwe, en De Maupassants thema, is dat verhouding tussen de standen is veranderd.

Honderd jaar na de Revolutie is de adel definitief haar macht en geld kwijt. Haar titels zijn prestigeobjecten, verkrijgbaar voor wie iets te bieden heeft. Dat kan een goedboerende boer zijn of de (Joodse) kapitalist. Mont-Oriol is geen subtiele sociologische analyse: alle bevolkingsgroepen worden zwaar gestereotypeerd en de Joden vormen geen uitzondering. Daarbij heeft de schrijver van Andermatt geen onsympathiek personage gemaakt. Hij legt hem zelfs een Shylock-achtige toespraak in de mond: ‘Wij worden behandeld als gierigaards omdat we de exacte waarde van dingen kennen.’ Waarop Gontran hem superieur glimlachend volkomen gelijk geeft – zijn eigen grootvader verloor immers zijn fortuin door al zijn betalingen naar boven af te ronden, zoals het een heer betaamt. Zelden heb ik het contrast tussen oude en nieuwe waarden zo treffend verwoord gezien.

Boer of markies, uiteindelijk wordt geen van de typetjes in Mont-Oriol positief beschreven. Tegelijkertijd is niemand volkomen fout. De satire bijt niet echt, want de microkosmos in de Auvergne is bedoeld om te vermaken, niet om iets aan de kaak te stellen. Lees het zoals u een kuuroord bezoekt: of de bronnen nou heilzame krachten hebben of niet, aangenaam zijn ze zeker weten.

Tobias Wijvekate

Guy de Maupassant – Mont-Oriol. Uit het Frans vertaald door Menke Bol. Brave New Books, Rotterdam. 300 blz. €21,99.