Samen zijn we sterk

Niemand leek de juiste woorden te hebben om de crisis van klimaat, oorlog, terreur, epidemie en andere, alomtegenwoordige ellende te kunnen duiden. Hoe je dan daartegen te verzetten? Hoe een nieuwe protestbeweging te organiseren? Op de eerste bladzij van haar verhaal De zondagsmoordenaar somt Leslie Kaplan de crisis- en frustratiegevoelens die Frankrijk rond 2020 beheersten, zodat je onmiddellijk denkt: Gele Hesjes!

Kaplan voegt aan al die frustraties en angsten de vrees toe voor een psychopaat, die in Parijs systematisch op zondagen vrouwen vermoordt. Het ontbreekt de politie aan enig spoor; de ‘zondagsmoordenaar’ blijft slachtoffers maken en lijkt maar niet gepakt te kunnen worden. Als de autoriteiten ons niet kunnen beschermen moeten we het zelf doen, concludeert Eva, een vrouw die zich laat inspireren door het werk van Franz Kafka. Zij zet daarom Het Grote Collectief op poten. In een achterzaal van een café nabij de Bastille verzamelen en organiseren zich op Eva’s initiatief vrouwen van allerlei slag en leeftijd en van alle rangen en standen. Aurélie bijvoorbeeld is arbeider in een toastfabriek, Jacqueline een oudje met een lang gevangenisverleden, Louise een theatermaakster en Stella een fotomodel met het La-Dolce-Vita-lijf van Anita Ekberg. Ze voelen dat hun collectief veel meer is dan de som der delen en putten daar de moed en de vastbeslotenheid uit de zondagsmoordenaar uit te roken. Ze delen de regio Parijs in wijken in en patrouilleren daar in hun vrije tijd, alleen of in groepjes. Veel meer dan goed opletten en zich in hun ogen verdachte gedragende figuren in de gaten houden kunnen ze niet, want net als de politie ontbreekt het hun aan concrete aanwijzingen. Maar ze houden vol.

Leslie Kaplan is in 1943 New York geboren, maar groeide op in Frankrijk, werd Franse en schrijft in het Frans. In 1982 debuteerde ze met de experimentele tekst L’exces – l’usine (Het Exces – de fabriek), die in 2022 in vertaling bij Vleugels verscheen. Kaplan werd midden jaren 1960 actief in de linkse studentenbeweging, stond vooraan in ‘68’, behoorde tot een collectief dat een fabriek bezet hield en koos na ’68 een paar jaar voor een proletarisch bestaan als fabrieksarbeider. Radicaal-links was ze dus; bij mijn weten is Kaplan later niet naar rechts opgeschoven.

Een collectief opzetten, ontwikkelen van een collectief bewustzijn dat zelfbewustzijn en zelfvertrouwen doet groeien en dat tegelijkertijd klasse-, stands- en andere verschillen tussen de individuele leden doet vervagen: in De zondagsmoordenaar draait het om het collectief, opgevat als wezenlijk sociaal fundament. Dat we het fundamentele belang daarvan niet (altijd) inzien is het gevolg van het vervreemd zijn geraakt van de sociale essentie van ons menszijn. Kafka en diens Gregor Samsa, de jongeman die ontwaakt in de gedaante van een enorme kever, duiken dus niet toevallig op in dit boek. Ook niet toevallig gekozen is de ligging van het café waar Eva Het Grote Collectief opricht. Nabij de Bastille, waar het oproer plaatsgreep dat het startschot voor de Franse Revolutie was. De zondagsmoordenaar is dus ook een les en hoewel de tekst qua vorm daar in elk opzicht van afwijkt, ontsnap je niet aan associaties met leerstukken als die van Brecht. Dat kun je opvatten als kritiek, maar net zo goed ook als aanbeveling.

Hans van der Heijde

Leslie Kaplan – De zondagsmoordenaar. Vertaling Annelies Kin. Vleugels, Bleiswijk. 56 blz. € 23,95.

Te koop bij de betere boekhandel of direct bij de uitgever.