De paradox van waarheidspluralisme

Het gelijke recht van spreken, isegoria, was van fundamentele betekenis voor de democratie van de Atheense stadstaat. Dat recht kon echter misbruikt worden voor sofisterij en demagogie en dat gebeurde ook. Voor Plato was dat een van de aangrijpingspunten van zijn kritiek op die democratie. Voor een demagoog doet het er niet tot of zijn woorden op waarheid berusten, het enige wat telt is hun effect. Als de leugen het door demagogen gewenste effect beter sorteert dan de waarheid, dan verkopen zij de leugen als waarheid, gaat de leugen regeren en verdwijnt het open, publieke debat. Voor wie van zijn recht tot spreken gebruik wil maken, behoort de leugen dus taboe te zijn.

In De waarheidscrisis voert Martine Prange, hoogleraar filosofie aan de universiteit van Tilburg, het begrip parrèsia op, afgeleid van het Oud-Griekse parrèsiazesthia, wat zoveel betekent als ‘niets verbergen en zeggen wat waar is.’ Vrijmoedig de waarheid spreken (en dat ook mogen) is kenmerk van en voorwaarde voor open publiek debat, dat op zijn beurt noodzakelijke voorwaarde is voor democratie. Democratie kenmerkt zich ook door wat Prange waarheidspluralisme noemt: er mag dan één waarheid zijn, verschillende mensen interpreteren die verschillend. Zolang ieder zich aan de morele regel van integriteit houdt is dat prima, maar dat is niet zo. Sterker, in wat we het post-truth-tijdperk kunnen noemen, waarin alles uiteindelijk tot mening verwatert, zullen populisten met hun opportunistische omgang met waarheid de dienst gaan uitmaken en komt een einde aan democratie.

In De waarheidscrisis onderzoekt Prange in drie essays de relatie van respectievelijk democratie, filosofie en media met waarheid en de waarheidscrisis. Waarheidspluralisme biedt kwaadwillenden de mogelijkheid ‘to flood the zone with bullshit’ (het advies van voormalig Trump-fluisteraar Steve Bannon aan rechtsradicale populisten), elke ongewenste waarheid tot ‘ook maar een mening’ te bestempelen en er een eigen, gewenste waarheid en ‘alternatieve feiten’ tegenover te zetten. Waar ze brutaalweg ook nog respect voor opeisen. Democratie bestaat bij de gratie van de ruimte zij biedt voor parrèsia, maar die ruimte biedt helaas ook kansen voor waarheidsontkenners, bullshitverkopers en leugenaars. Prange noemt dat de ‘parrèsiastische paradox’, een paradox die ons ook voor dilemma’s plaatst.

Is de waarheidscrisis een product van de postmoderne filosofie, die het geloof in ratio en waarheid van de moderne filosofie heeft afgezworen? Zo eenvoudig ligt het niet, aldus Prange, die aanknoopt bij Foucault: ‘Het de kunst is om de rede kritisch ter discussie te stellen, zonder deze af te wijzen en om de waarheid te problematiseren uit respect voor de waarheid.’ Aan de hand van Kant, Nietzsche en Foucault komt Prange uit op een zestal vragen over waarheid, waaronder ‘wat is de relatie tussen waarheid en politieke macht?’ Die vraag staat centraal in hun hele betoog en dus in alle drie essays. In het derde probeert hen die met betrekking tot de relatie tussen media en waarheid te beantwoorden. Die relatie staat anno nu in dienst van een post-truth, fact-free politiek die gedreven wordt door ressentiment, afgunst, wraakzucht en de angst tekort te komen. We leven daardoor in: ‘een cynische tijd waarin van politiek plat amusement en simplistische, populistische ideologieën worden gemaakt en alles lijkt geoorloofd voor politiek en financieel gewin, inclusief het omvormen van democratieën in autocratieën met behulp van de mediaplatforms van stinkend rijke opportunisten als Musk en Zuckerberg (…).’

Ik denk dat Nietzsche op dit citaat zou hebben gereageerd met: ‘Plat amusement? Simplistisch populisme? Profiteurs-opportunisme? Is dat niet wat je krijgt als iedereen meedoet?’ De parrèsiastische paradox blijft je dwarszitten, maar dat neemt niet weg dat je verzet moet bieden. Hoe? Prange komt met een voor de hand liggend pleidooi voor parrèsia en voor een beschermd publiek domein, waarbinnen normen van integriteit gelden. En hen noemt humor, die een effectief wapen kan zijn tegen de bullies en hun paladijnen. De eerste aflevering van de nieuwe South Park-serie al gezien?

Hans van der Heijde

Martine Prange – De waarheidscrisis – Post-truth, kritiek en media. Boom, Amsterdam, 224 blz. € 24,90.