Van mythologie naar actualiteit zonder de hoop te verliezen.

Kijk niet om! van Michelle van Dijk is een roman op het grensvlak van fictie, essayistiek en culturele reflectie. In een strak gecomponeerde vertelling verbindt zij drie levensverhalen – van een lerares klassieke talen, haar moeder en haar overleden tante – tot een gelaagd narratief dat thematisch en vormtechnisch getuigt van grote beheersing. De titel is ontleend aan de Orpheus-mythe (in de onderwereld mocht hij niet omkijken naar zijn Eurydice, anders zou hij haar verliezen), en fungeert als leidmotief: een waarschuwing, een tragisch patroon, maar ook als een verzet tegen lineaire tijdsbeleving.

De roman verkent hoe vrouwelijke subjectiviteit wordt gevormd binnen persoonlijke ervaringen en bredere culturele structuren. Van Dijk plaatst het individuele verlangen, de twijfel en het lichamelijk ongemak van haar hoofdpersoon in het spanningsveld van oude verhalen die nog altijd doorwerken. In korte, essayistische intermezzo’s analyseert zij klassieke mythen als die van Lot, Orpheus en Penelope – waarin vrouwen vaak gestraft worden voor loyaliteit of nieuwsgierigheid – en confronteert deze met hedendaagse voorbeelden zoals de publieke vernedering van Hillary Clinton. Daarmee toont Van Dijk hoe diep de culturele mechanismen rond vrouwelijkheid zijn ingebed én hoe actueel ze blijven.

De hoofdstukken verschillen van toon en stijl. De scènes rond tante Kate – die als jonge secretaresse een affaire heeft met haar getrouwde baas – zijn bijna theatraal, met veel dialoog en subtiele ironie. Dit contrasteert met de introspectieve passages over de lerares, die zich probeert te verhouden tot haar verleden, lichamelijke klachten en haar plots opflakkerende gevoelens voor een jeugdvriend.

Van Dijk kiest bewust voor een beperkte uitwerking van de mannelijke personages. Die blijven contouren, schimmen, zodat de aandacht gereserveerd blijft voor de innerlijke dynamiek van de vrouwen. Niet de daad, maar de overweging, het conflict tussen verlangen en verantwoordelijkheid, staat centraal.

De romanstructuur weerspiegelt het beeld van de quilt – de lapjesdeken die de moeder na de dood van haar zus maakt van haar kleding. In plaats van een klassieke inhoudsopgave presenteert Van Dijk een schema waarin de verhaallijnen grafisch geordend zijn en mythen als verbindende draad horizontaal door het geheel lopen. Het boek is daardoor niet alleen een verhaal over vervlechting, maar ook een tastbare uitdrukking daarvan.

Opvallend is dat Van Dijk haar hoofdpersonage niet achterlaat in ambiguïteit of ironie. Tegen de literaire conventie in kiest zij voor een afronding die hoopvol is, zonder naïef te worden. De mogelijkheid om opnieuw te kiezen, ondanks alles het eigen verhaal te herschrijven, is een daad van zelfbeschikking.

Daarnaast raakt Kijk niet om! ook aan andere maatschappelijke thema’s die onze tijd kenmerken, zoals co-ouderschap, de rol van internet in het vormgeven van relaties en identiteiten, en de manier waarop mensen geneigd zijn weg te kijken van maatschappelijke problemen. Deze lagen maken het boek behalve persoonlijk en mythologisch ook urgent en herkenbaar in de context van hedendaagse maatschappelijke vraagstukken.

Kijk niet om! is een doordachte, fraai opgebouwde roman die mythe en actualiteit, herinnering en verbeelding op overtuigende wijze samenbrengt. Michelle van Dijk toont zich een stilistisch bekwame auteur, en een denker die lezers confronteert met verhalen die we over vrouwen zijn blijven vertellen – door ze met precisie te herschrijven.

Anna Husson

Michelle van Dijk – Kijk niet om!. Uitgeverij kleine Uil, Groningen. 298 blz. € 23,50.