Vertaliaans, Redactioneels en mensentaal

Karel van het Reve, slavist, essayist, columnist, vertalist en simplistisch realist, hield vertalers (in spe) van literaire werken voor dat zij dienden te gehoorzamen aan de regel te vertalen wat er staat. De Russische roman Domein, van Sergej Dovlatov, begint zo, als je letterlijk vertaald wat het er staat:

Om twaalf uur binnenreden in Loega. Stopten op stationsplein.

In het Russisch kun je dat inderdaad zeggen en schrijven, zonder lidwoorden en persoonlijke voornaamwoorden te gebruiken. Maar in het Nederlands is dat ‘binnenreden’ van de eerste zin fout en moet je dus afwijken van de regel alleen te vertalen wat er staat. Iets als ‘Om twaalf uur reden we Loega binnen. We stopten op het stationsplein.’ dan maar? In elke geval is dat correct Nederlands. Maar de vertaler zal er ook rekening mee moeten houden dat Dovlatov zichzelf in zijn literaire werk geen alliteraties binnen zinnen toestond. ‘Stopten’ en ‘stationsplein’ in één zin? Dat kan dus niet! Robbert-Jan Henkes, vertaler van Domein (en vier andere romans van Dovlatov), kwam uiteindelijk tot dit resultaat:

Om twaalf uur bereikten we Loega. We reden het stationsplein op.

Dat mag er dan niet staan in het Russisch, het is wél een vertaling die recht doet aan het origineel. En is dat niet is waar het om gaat?

In de bundel Vertalen wat er niet staat presenteert Robbert-Jan Henkes aan de hand van voorbeelden uit zijn eigen vertaalpraktijk in 63 korte stukken van elk drie, vier bladzijden evenzovele adviezen – uitdagingen is ook een goed woord – voor de vertaler. Met als belangrijkste les:

Durf! Waag! Doe! Zolang je maar de toon vertaalt, die altijd de muziek maakt. Zolang je maar vertaalt wat er niet staat.

Samen met Erik Bindervoet vertaalde Henkes onder meer (het onvertaalbaar geachte) Finnegans Wake van James Joyce, nadat ze eerder al diens Ulysses hadden vertaald (de vertaling heet Ulixes). Sommige kenners van Ulysses vonden Ulixes een wel erg vrije vertaling. Henkes haalt een lezer aan die viel over deze woorden (op pagina 352):

– Godgloeiendekankertering, zegt ik.

Godsglowingcancerconsumption? Nee, letterlijk terugvertalen levert niet iets op wat een Ier als begrijpelijk Engels in de oren zou klinken.
Wat schreef Joyce in Ulysses?

– O hell, says I.

Te vrij vertaald? Lees het hoofdstuk van Ulysses, stel vast dat de (spreektaal-)toon die Joyce daarin aanslaat, zo vertaald moet worden dat die ook opklinkt uit het Nederlands en concludeer dat Bindervoet-Henkes daar uitstekend in slagen, beter dan John Vandenbergh met zijn vertaling uit 1969.

De landstaal van Vertalië is Vertaliaans. Vertalië wordt bewoond door vertalers, die het Vertaliaans hanteren, een variant van het Nederlands. Of geacht worden dat te doen. Vertaliaans staat helaas in het teken van vooringenomenheden, stereotypen, misverstanden en een dor klimaat. Moedige vertalers die regels van het Vertaliaans aan hun laars lappen omdat een vertaling dat eist, wil die recht doen aan het origineel, zien hun vondsten door de persklaarsversmurfers ‘verbeterd’, dat wil zeggen: vervangen door dorre taal die gehoorzaamt aan de regels van het Redactioneels. Persklaarversmurfers menen bovendien het soms beter te weten dan de oorspronkelijke auteurs en verbeteren dan ook waar de vertaler de oorspronkelijke auteur volgt. Henkes is een van de beste literaire vertalers van Nederland; hij vertaalt vooral, maar niet uitsluitend, uit het Russisch en het Engels, al dan niet samen met Erik Bindervoet, en dan bij voorkeur lastig te vertalen teksten. Tot die duo-producten behoort ook de vertaling van de teksten van alle Beatlessongs. Hij heeft dus recht van spreken, wil ik maar zeggen, ook als hij uitpakt tegen Vertalianen en Persklaarversmurfers.

Henkes’ pleidooi is in eerste instantie bedoeld voor vertalers en vertalers in spe. Maar ik denk dat elke literatuurliefhebber geniet van Vertalen wat er niet staat. Henkes nodigt je uit om mee te denken bij het oplossen van vertaalproblemen, laat zien hoe zijn voorgangers en zijn huidige collega’s dat deden, spit ook de betekenislagen van de oorspronkelijke tekst om en levert context om vertaalkeuzes te beargumenteren. Maar het is de toon die de muziek maakt. De toon van Vertalen wat er niet staat bestaat uit uit prikkelende klanken vol humor.

Hans van der Heijde

Robbert-Jan Henkes – Vertalen wat er niet staat. De Arbeiderspers, Amsterdam. 246 blz. € 24,99.