In de schuldigste stad

Begin jaren negentig, vorige eeuw, mooie tijden, want er bestonden nog papieren telefoonboeken. In telefoonboeken kon je met een beetje geluk iedereen traceren. Ook in het buitenland had je telefoonboeken. In het toen al snikhete Berlijn vond ik zonder problemen de naam van de toenmalige eega van schrijver / dichter / beeldend kunstenaar / violist / acteur Armando. Adres: de Knesebeckstrasse, in de hochbürgerliche buurt waar tijdens de oorlogsjaren op iedere straathoek wel een top-Nazi woonde en ongetwijfeld ook tierde.

Ik had Armando (1929-2018) bezig gezien als schilder in de documentaire De wording, die zijn vriend Cherry Duyns, de filmmaker en schrijver, had gemaakt over enkele vooraanstaande Nederlandse schrijvers en kunstenaars. Een reeks prachtige ‘werkportretten’ ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van koningin Beatrix in 1988.

Ik kende Armando echter ook als Man 1 uit de absurdistische tv- en theaterreeks Herenleed. En niet in de laatste plaats als schrijver en columnist over Berlijn, waar hij al woonde toen de Oostduitsers en Russen aan de andere kant van de Muur nog nare socialistische dingen deden.

Armando’s teksten en beelden vormen een Gesamtkunstwerk, waarin de Nazi-tijd en alles wat daarvan is overgebleven aan tastbare en niet-tastbare relicten centraal staan. Inclusief de als gevolg daarvan ontstane scheiding van Oost- en West-Berlijn. Door die stad als zijn domicilie te kiezen, leefde hij als het ware in zijn eigen Gesamtkunstwerk.

Hij deed er scherpzinnig en ‘ongerieflijk’ verslag van in boeken en gedichten, maar in de jaren tachtig ook in een lange reeks columns voor wat toen nog NRC Handelsblad heette. Die werden later gebundeld in enkele delen voor De Bezige Bij: Uit Berlijn, Machthebbers en Krijgsgewoel. Uitgeverij Schokland bundelde drie jaar geleden de losse bundels overigens nog eens in een fraaie, gebonden band als een van de Kritische Klassieken.

Alle reden voor mij om in Berlijn de wereld van Armando te betreden en er iets van mee te krijgen. Dat laatste was mogelijk, omdat er in die stad nog talrijke plekken en adressen terug te vinden waren (en zijn), die rechtstreeks verwijzen naar de Hitlertijd, zoals beschreven in Armando’s werk. De Wannseevilla, waar tot de massamoord op de Joden werd besloten, de Glienicker Brücke, waar geregeld spionnen tussen Oost en West werden uitgeruild, en de talrijke intimiderende gebouwen, waar stukken brute oorlogsgeschiedenis werden geschreven. Berlijn was nog lang niet zo hip of cool in die dagen als tegenwoordig.

Maar Armando, die scheen te schilderen met ondersteuning van cd’s met gipsyjazz van Django Reinhardt, vertoonde zich niet. Door een hotel te kiezen in Armando’s Knesebeckstrasse, slechts enkele nummers verderop, dacht ik nog wel enige kans te hebben hem te zien langslopen, maar nee. De straat met de in Berlijn veel voorkomende hoge, witte appartementengebouwen vertelde wel iets over de sfeer die Armando zo moet hebben aangesproken. Dat was mooi meegenomen, maar verder bleef het bij het bezoeken van de talrijke, door Armando in zijn columns en boeken aangestipte ‘schuldige’ plekken. Zo kwam ik Armando dus welbeschouwd alsnog overal tegen.

André Keikes