Alternatieve feiten

Als gevolg van de tegenwoordige voorkeur voor intertekstuele spielerei moeten sommige romans worden voorzien van een sticker: alvorens dit te lezen eerst je huiswerk doen! Zo heb je bijvoorbeeld weinig aan Lange dagen van Pia de Jong als je niet bekend bent met Nooit meer slapen van Willem Frederik Hermans; een soortgelijk verband bestaat tussen On Beauty van Zadie Smith en Howards End van E.M. Forster.

De korte roman De klokken slaan dertien van Joost Golsteyn vereist op dezelfde manier voorkennis van Nineteen Eighty-Four van George Orwell. Voor wie al over die kennis beschikt, maakt de titel dat wel duidelijk: het boek van Orwell begint immers met de zin ‘It was a bright cold day in April, and the clocks were striking thirteen.’ Voor de lezer werd daarmee meteen duidelijk gemaakt dat de handeling zich in een alternatieve of toekomstige werkelijkheid afspeelt: immers, klokken slaan nooit dertien – en de 24-uursnotatie was in het Engeland van 1948 alleen bekend als ‘military time’.

Aspecten van de wereld die Orwell beschrijft, zijn: permanente oorlog tussen supermachten; verdeling van de wereld in invloedssferen; kruiperige vleierij gericht op de dictator ‘Big Brother’; elektronische surveillance van de burgers; leugenachtige propaganda onder de betiteling ’truth’. Het boek was niet bedoeld als een toekomstvoorspelling (de titel is er pas in een laat stadium aan toegevoegd) maar als satirische extrapolatie van tendensen die in de jaren veertig zichtbaar waren geworden. Dat de verkoop van het boek toch tegen 1984 een enorme piek kende, moet wel te wijten zijn aan degenen die meenden een zakagenda aan te schaffen.

Desalniettemin is veel van wat Orwell beschrijft in onze wereld al realiteit geworden. De tegenwoordige smartphone vormt, zeker in combinatie met AI, een veel effectievere technologie voor surveillance dan de ‘interactieve televisie’ uit het boek. En is ’truth’ niet de naam van een sociaal netwerk dat bekendstaat om het gehalte aan leugens? De functie van sociale netwerken als medium voor controle en beïnvloeding, goeddeels uitgevoerd door de burgers zelf zonder tussenkomst van de overheid, is een thema dat in De klokken slaan dertien bij herhaling wordt benadrukt.

De structuur van het boek is ingewikkeld en verwarrend. Bij Orwell is sprake van een zekere Emmanuel Goldstein, legendarische vijand van Big Brother, die in de overheidspropaganda van alles wordt aangewreven (denk aan Fethullah Gülen, Viktor Orbán of Leon Trotski), maar van wie het niet zeker is of hij werkelijk bestaat dan wel een schepping van het Ministerie van Waarheid is. Welnu: in de eerste hoofdstukken is een schrijver genaamd Joost Golsteyn aan het woord, die zegt de kleinzoon van deze Emmanuel Goldstein te zijn (en ook inderdaad overal voor hem wordt aangezien), maar dit schrijft in weerwil van een hem opgelegd publicatieverbod. Vanaf pagina 39 is de dictator Big Brother zelf aan het woord, die beschrijft hoe Golsteyn voor straf ter vaporisatie is afgevoerd. Vanaf pagina 42 spreekt een zekere doctorandus Brooshooft vanuit het jaar 2048, die de betekenis van het werk van Golsteyn in het licht van de inmiddels verlopen decennia analyseert. De monoloog van Brooshooft wordt onderbroken door een vertelling in de derde persoon waarin Homerus en Lolita (van Nabokov) de grafsteen van Big Brother ontdekken (en bespuwen). Daarna weer Brooshooft, wiens beschouwing aanhoudt tot bladzijde 134, waar Joost Golsteyn, inmiddels zeventig jaar, de pen weer opneemt en onthult hoe Big Brother mede door zijn toedoen, in 2044 om het leven is gekomen. Doek!

Lex Bijlsma

Joost Golsteyn – De klokken slaan dertien. Brave New Books. 140 blz. € 17,99.