De eigen weg van Pirkko Saisio

Met Afscheid, dat nu in het Nederlands is vertaald, rondde de Finse schrijver, acteur en regisseur Pirkko Saisio (1949) in 2003 haar autobiografische trilogie af die als een mijlpaal geldt binnen de Finse autofictie. In haar thuisland leverde de reeks, die verder bestaat uit Het kleinste gemene veelvoud en Tegenlicht, haar de prestigieuze Finlandia-prijs op. Het prijzengeld schonk ze aan Seta, de Finse lhbti+-mensenrechtenorganisatie.

Al op de eerste pagina’s maakt Saisio duidelijk dat het schrijverschap zelf een thema is. De verteller gooit haar manuscript weg en besluit het verhaal geheel vanuit haar geheugen te reconstrueren. Daarmee introduceert ze een kernidee: herinneringen zijn onbetrouwbaar, verhalen zijn altijd herschrijvingen, en de lezer wordt uitgenodigd om mee te denken over wat er herinnerd, vergeten of wellicht verdraaid is.

Die keuze leidt tot een fragmentarische vertelvorm: losse scènes, perspectiefwisselingen, abrupte sprongen in de tijd. Witregels breken het ritme open en creëren momenten van reflectie, terwijl de vertelstem sterk op zichzelf gericht blijft; andere personages komen slechts zijdelings aan de orde. Dat radicaal-subjectieve perspectief versterkt het gevoel van isolement dat door het boek heen aanwezig is.

Saisio’s stijl leunt op suggestie en symboliek, met beelden die soms poëtisch maar ook cryptisch zijn. Zo keert het bijna fysieke motief van ‘bleek vlees’ regelmatig terug bij het beschrijven van huid. De herhaling lijkt eerder bedoeld om sfeer op te roepen dan in thematische zin iets te verdiepen, zodat sommige passages esthetisch fraai blijven, maar inhoudelijk vaag.

Afscheid speelt in het Helsinki van de jaren zeventig. Een jonge vrouw verkent haar seksuele identiteit en artistieke ambities, laverend tussen loyaliteit aan haar communistische familie en haar eigen weg. De historische context werkt de auteur summier uit, terwijl die meer diepgang had kunnen geven aan de persoonlijke zoektocht van de hoofdpersoon.

Karakters als de mysterieuze ‘Clownsoog’ illustreren Saisio’s voorkeur voor open interpretatie: is dit een alter ego, een metafoor, of een zelfstandig personage? Het boek geeft geen uitsluitsel, zodat het in de lijn blijft van de centrale thematiek van ongrijpbaarheid en geheugen. Voor sommige lezers is dat prikkelend; voor anderen zal het vervreemdend werken.

Afscheid is geen roman die de lezer vanzelf meesleept. Het is een literaire puzzel die aandacht en geduld vraagt. Binnen de traditie van de autofictie, waarin het persoonlijke als springplank dient voor grotere existentiële vragen, is dat een legitieme keuze. Lezers die een heldere plot durven te verlaten voor experimentele vormen en ambiguïteit zullen hier een gelaagde leeservaring vinden, die aansluit bij de onconventionele levensweg die de verteller van Afscheid heeft willen terugroepen.

Anna Husson

Pirkko Saisio – Afscheid. Vertaald door Annemarie Raas. De Geus, Amsterdam. 304 blz. € 20,99.