Metaforen zijn onwaar

Kennis hebben kunnen we definiëren als het hebben van een gerechtvaardigde overtuiging, die waar is. Een overtuiging is waar als die overeenkomt (correspondeert) met de feiten. Een metafoor is het begrijpen en ervaren van het ene ding in termen van het andere. Gegeven de juistheid van wat hierboven staat afgedrukt, dan kan er de conclusie uit worden getrokken dat een metafoor altijd onwaar is. Herman de Regt & Hans Dooremalen, als wetenschapsfilosofen verbonden aan de Universiteit van Tilburg, benadrukken de onwaarheid van metaforen in hun boek Metaforen die ons het bos insturen. Die titel is of bevat een metafoor, waarvan de onwaarheid onmiddellijk kan worden ingezien, want metaforen sturen niet en ook niet bossen in.

Inderdaad, letterlijk genomen niet, maar dat bos insturen is natuurlijk figuurlijk bedoeld, in de betekenis van: zoveel verwarring bewerkstellingen dat waar en onwaar zich niet meer laten onderscheiden (bijna had ik geschreven: geen touw meer aan vast is te knopen). De figuurlijke betekenis van uitdrukking ‘het bos insturen’ is zo ingeburgerd, dat je niet (meer) kunt spreken van begrijpen van het ene ding in termen van het andere. De metafoor is dood, zou je metaforisch kunnen zeggen. En dat zeggen De Regt en Dooremalen ook. Overigens bestaat er niet zoiets als ware, figuurlijke betekenis naast onware letterlijke.

Metaforen die ons het bos insturen, dat uitmunt in helderheid en toegankelijkheid, is niet een afrekening met de metafoor, wat de lezer in eerste instantie misschien geneigd is te denken op grond van de sluitende argumentatie van de auteurs dat metaforen altijd onwaar zijn. Menselijk denken is door en door metaforisch denken (maar niet alle denken is metaforisch), want om vat te krijgen op een zaak kan het vaak niet zonder het conceptualiseren van die zaak in termen van een andere, die daar feitelijk niets mee te maken heeft.

Metaforen kunnen bovendien hypotheses genereren, hypotheses die vervolgens kunnen worden getest. Neem de bekende metafoor van Moeder Natuur, wie wordt toegedicht dat zij bewust doelgerichte keuzes zou maken. Charles Darwin zag duivenfokkers duiven produceren met hele lange, of hele korte snavels, via het fokken met steeds op lange, respectievelijk korte snavellengte geselecteerde duiven. Wat hem op het idee bracht dat evolutie wordt aangedreven door selectie. Natuurlijke selectie, zonder doelgerichte fokker aan het roer. Stap voor stap laten De Regt en Dooremalen zien hoe een hypothese kan worden geformuleerd over natuurlijke selectie zonder een bewust doelgerichte keuzes makende fokker, al dan niet in de bovenmenselijke vorm van Moeder Natuur.

Een deel van Metaforen die ons het bos insturen is gewijd aan metaforisch denken over de denkende mens. Om het brein te begrijpen werd en wordt vaak gegrepen naar techniekmetaforen: het brein zou een soort telefooncentrale zijn, of een elektromagnetisch systeem; tegenwoordig is de digitale computer de populairste metafoor voor het brein. Omdat het metaforen zijn, zijn ze onwaar. De Regt en Dooremalen komen uit bij connectionisme, dat, zo menen zij, ver op weg is een theorie te worden die niet langer metaforisch is.

Het laatste hoofdstuk van hun boek bevat een waarschuwing: leer metaforen herkennen! Metaforen kunnen bijdragen tot begrip, wat waarschijnlijk ook een oorzaak is voor het zo door en door metaforisch zijn van het menselijke denken. Ze dragen echter ook bij tot het gevoel iets te begrijpen, zonder dat van werkelijk begrip sprake is. Waar dat het geval is en we dus de metafoor niet als zodanig en niet als onwaar herkennen, stuurt die ons het bos in.

Hans van der Heijde

Herman de Regt & Hans Dooremalen – Metaforen die ons het bos insturen. Noordboek, Gorredijk. 216 blz. € 22,90.