Wie van de Twee

Een andere identiteit aannemen of aangemeten krijgen is een onverslijtbaar mooi thema. Denk maar aan de televisieserie Mad Men of de roman De herinnerde soldaat van Anjet Daanje. Een verwisseling zet een verhaal op zijn kop en is een perfect middel om de levens van personages spannend te maken.

De identiteitswissel rond de Franse boer Martin Guerre is nogal bijzonder. De geschiedenis speelt zich namelijk af in de zestiende eeuw en is uitvoerig gedocumenteerd door rechtbankgriffiers. Based on a true story dus en zodoende een inspiratiebron voor schrijvers en regisseurs. Films, musicals, een hoorspel: Martin leeft in ieder geval voort.

De Amerikaanse schrijfster Janet Lewis (1899-1998) publiceerde in 1941 een roman met de veelzeggende titel The Wife of Martin Guerre. De fraaie vertaling verscheen eerder in 2020 en is opnieuw uitgegeven als onderdeel van de campagne Zomerlezen 2025. Over inspiratiebronnen gesproken: het boek werd in 1956 bewerkt tot een libretto voor een opera.

We schrijven 1539. Plaats van handeling: de streek rond het Franse bergdorpje Artigues, tussen Toulouse en de Pyreneeën. De elfjarige Bertrande de Rols wordt met de zegen van de pastoor uitgehuwelijkt aan even oude Martin Guerre, om de machtsbasis van de welgestelde boerenfamilies te bestendigen. Na de plechtigheid en een soort van huwelijksnacht gaan de kinderen weer uit elkaar, om drie jaar later definitief als echtpaar op de boerderij van de familie Guerre te gaan wonen.

Bertrande wordt een volwassen en mooie vrouw, die haar lot lijkt te aanvaarden. Haar gevoelens voor Martin groeien mee met haar ontluikende lichaam, een liefde die wordt weerspiegeld in de natuur. Op haar twintigste baart ze een zoon en lijkt haar geluk definitief.

Voor de stugge Martin is het allemaal anders, want op een herfstdag vertelt hij Bertrande dat hij een paar dagen op reis gaat. Achterliggende reden is de ruzie met papa Guerre, die hem met één dreun van drie tanden beroofde en zijn kaak brak – Martin liet het werk liggen vanwege een ingelaste berenjacht. In het feodale Zuid-Frankrijk kan de pater familias kan alleen bij overlijden pater-af zijn, zodat elke ongehoorzaamheid bestraft wordt met enkele stevige corrigerende tikken.

De paar reisdagen blijken jaren te worden. Martin lijkt van de aardbodem verdwenen te zijn, totdat er op een dag een man het erf komt opgelopen die op Martin Guerre lijkt en ook zegt Martin Guerre te zijn. Iedereen is blij en opgelucht, maar Bertrande en oom Pierre (een broer van Martin’s inmiddels overleden vader) beginnen toch te twijfelen.

Dat Bertrande steeds meer twijfelt komt ook omdat Martin voor rust op het erf zorgt. Hij is streng en redelijk, is goed voor het personeel en daarbij een kindervriend met vaste handen. Martin is kortom geliefd. Zijn zoontje is gek op hem, net zoals Bertrande een periode van geluk met hem beleeft. Een tweede en derde kind volgen dan ook spoedig.

Betrande beseft echter dat, mocht dit toch niet de echte Martin zijn, ze in zonde leeft met een andere man. Als het koppel een huurling tegenkomt die op zoek is naar Martin Guerre, begint het spel van bewijsvoeren en overtuigen en probeert de wanhopige Bertrande haar verstand niet te verliezen. De fysieke overeenkomsten tussen de beide Martins – inclusief enkele kapotte tanden – zijn daarbij een voorbode op de bizarre ontknoping in de rechtbank.

Een koppige echtgenoot die je negeert en een bedrieger van wie je misschien houdt: met haar minimale en fonkelende stijl schetst Janet Lewis een indringend portret van een jonge vrouw in de late middeleeuwen. Ingebed in het reilen en zeilen op en rond de boerderij wordt de tweestrijd steeds spannender en ongemakkelijker. Dat komt mede omdat Lewis de historische context zonder opsmuk presenteert. Haar personages leven niet in de geschiedenis, hun leven speelt zich af in het zestiende-eeuwse hier en nu. Tot de laatste pagina is de lezer een meelevende toeschouwer, die het aangrijpende verhaal over Bertrande de Rols niet zomaar los kan laten.

Jaap Krol

Janet Lewis – De vrouw van Martin Guerre. Uit het Engels vertaald door Paul van der Lecq. Cossee, Amsterdam. 171 blz. € 19,99.