Op het juiste moment op de verkeerde plaats

Jan Blokker – een naam die vele jongeren niet veel meer zegt – was in het culturele leven van de tweede helft van de vorige eeuw niet weg te denken. Hij was alomtegenwoordig in progressieve kringen, die hij door zijn onafhankelijke opstelling ook danig wist te prikkelen. Bijna veertig jaar lang was hij een vermaard en gevreesd columnist bij de Volkskrant. Maar hij deed zoveel meer: hij was filmcriticus, televisiemaker, scenarioschrijver, kinderboekenauteur, recensent, verslaggever en librettist. Vooral aan het einde van zijn leven manifesteerde hij zich als cultuurpaus en bestuurslid van een aantal kunstinstellingen.

Zo’n veelzijdig leven verdient een biografie, dat is duidelijk. De man die deze taak op zich heeft genomen, komt uit onverwachte hoek: zijn oudste zoon, Jan Blokker jr. Hij noemt het schrijven van deze biografie – Mannetje van de krant. Een persoonlijke biografie van Jan Blokker – zelf een ‘hachelijke onderneming’. Het is gebruikelijk dat een biograaf een afstandelijke, soms ambivalente relatie met de gebiografeerde heeft. Te veel sympathie leidt tot een hagiografie, te veel antipathie tot een afrekening. Juist voor een familielid, dat zo dicht bij de hoofdpersoon heeft geleefd, is het lastig een gulden middenweg te bewandelen. Ik moet zeggen: Blokker jr., als schrijver van rustig en genuanceerd proza een tegenpool van zijn scherp formulerende vader, heeft zich met verve van zijn taak gekweten. Het boek toont grote liefde voor zijn vader, zonder diens tekortkomingen te verdoezelen. Hij schetst een genuanceerd en daardoor complex beeld van Jan Blokker, ‘een man met vele gezichten’: de scherpe journalist, onafhankelijke denker, hoeder van onwrikbare opvattingen, een man wars van autoriteit die tegelijk hechtte aan zijn eigen gezag en aanzien. Jan Blokker was een lastige man met nukken en pesterijen, charmant, ijdel, gauw gekwetst, zelfverzekerd, maar ook altijd op zoek naar erkenning. Een hardwerkende journalist én een echte gezinsman, die zijn vrouw en kinderen graag om zich heen had.

Blokkers professionele leven kende drie grote passies: dagbladjournalistiek, film en televisie. Als jonge man wilde hij vooral schrijver worden. Hij debuteerde in 1951 met de novelle Séjour, waarvoor hij de Reina Prinsen Geerligsprijs won. Omdat het bestaan als schrijver geen brood op de plank bracht, aanvaardde hij een baan als kunstredacteur bij Het Parool. Grootste bekendheid verwierf hij als columnist voor de Volkskrant, de van oudsher katholieke krant die zich in de jaren zestig en zeventig ontpopte tot spreekbuis van het progressieve volksdeel. Hij had daar een bijzondere positie. ‘Mijn vader was een koekoeksjong,’ schrijft Blokker jr. ‘Hij hield zich niet in, schreef net zo makkelijk tegen linkse praatjesmakers als tegen rechtse politici, en stak het antipapisme waarmee hij was opgegroeid niet onder stoelen of banken.’

Jan Blokker was een ouderwetse journalist. Hij leidde een slordig leven met veel drank en sigaretten. Het liefst zat hij in een kamer vol rook en met een volle asbak achter zijn schrijfmachine te werken. De krant ging boven alles, vaak ten koste van zijn gezinsleven en zijn gezondheid. Een journalist moest, zo luidde zijn adagium, ‘op het juiste moment op de verkeerde plaats zijn’. Hij moest de macht controleren en de machthebbers met argwaan tegemoet treden. Daartoe diende hij gepaste afstand te bewaren. ‘Je zit als een sluipschutter op een afstand en neemt waar, vervolgens schrijf je het op.’ De ouwejongens-krentenbroodsfeer die er nu soms tussen politici en parlementaire verslaggevers heerst, zou hem een gruwel zijn geweest.

Blokkers belangstelling voor film bestond al vanaf zijn jeugd, maar hij ontwikkelde die verder als filmcriticus van het Algemeen Handelsblad. Hij schreef niet alleen over film, hij was ook als scenarioschrijver bij talrijke producties betrokken, waaronder de beroemde film Fanfare van Bert Haanstra, die ook internationaal groot aanzien verwierf. Later in zijn leven was hij als voorzitter van het Productiefonds voor de Nederlandse Film een belangrijk man in de filmwereld, iemand die reputaties kon maken en breken. Jammer is dat Blokker jr. niet wat verder ingaat op de botsing tussen zijn vader en Paul Verhoeven, die altijd heeft beweerd dat hij dankzij Blokker zijn geluk in de Verenigde Staten moest gaan zoeken. Als voorzitter van het Productiefonds had Blokker diverse subsidieaanvragen van Verhoeven afgewezen.

Ook in televisieland speelde Blokker een belangrijke rol. Al in de jaren zestig was hij betrokken bij het satirische Zo is het toevallig ook nog ’s een keer, het taboedoorbrekende VARA-programma dat de gemoederen aardig wist bezig te houden. Later werd hij als hoofd programma’s het gezicht van de VPRO, die zich mede onder zijn leiding ontwikkelde van een kleine protestantse organisatie tot een avant-garde-omroep. De VPRO werd onder meer bekend door spraakmakende reportages voor programma’s als Het gat van Nederland en Diogenes, waarin Blokker met zijn karakteristieke stem vaak zelf het commentaar insprak.

Onwillekeurig vraag je je tijdens het lezen af: wat zou een biograaf schrijven die verder van Jan Blokker afstond dan zijn zoon? Ik vermoed dat die minder aandacht zou besteden aan de afkomst van de familie Blokker en Jans gezinsleven. Er passeren nu veel opa’s, oma’s en andere familieleden de revue. Mogelijk zouden tegenstanders en vijanden van Blokker ruimer aan bod komen. In het conflict met de Volkskrant in 2006 bijvoorbeeld wordt uitgebreid stilgestaan bij het optreden van hoofdredacteur Pieter Broertjes. Zijn opvattingen worden netjes samengevat, maar hij krijgt nergens zelf het woord, hoewel de auteur hem wel heeft geïnterviewd. Tegen het einde van het boek, wanneer Jan Blokker jr. zelf volwassen is en als auteur met zijn broer en vader samenwerkt, verandert de biografie in een regelrechte memoir. De laatste jaren van Jan Blokkers leven, toen hij oud en ziek tegen de klippen op bleef werken om de dood niet in de ogen te hoeven zien, zijn fraai en ontroerend beschreven. Hier toont de auteur zich geen objectieve biograaf, maar een liefhebbende zoon.

Aart Aarsbergen

Jan Blokker jr. – Mannetje van de krant, Een persoonlijke biografie van Jan Blokker. Querido, Amsterdam. 384 blz. € 26,99.