Gevoelvol peinzen en onbevreesd aftasten

In Monsterlijk moederschap plaatst Jozefien van Beek paradoxen, taboes en maatschappelijke verwachtingen rondom het moederschap in het volle licht. Vertrekkend vanuit persoonlijke ervaringen en eigen kwetsbaarheden blootleggend, exploreert ze beelden uit film, kunst en literatuur.

Van Beek heeft haar werk opgedeeld in vijf straf gecondenseerde hoofdstukken. In het eerste, ‘Hoe het voelt’, koppelt ze haar vurige wens naar een kind aan de gevoelens van falen als vrouw, als moeder. Niet alleen ‘als je baarmoeder leeg blijft, faal je als vrouw, word je een monster’, maar ook vrouwen die wél zwanger worden kennen dat diepgewortelde gevoel. Werken van Paula Rego, Tracey Emin en Rachel Cusk vormen een klankbord bij het onbevreesde aftasten van Van Beek.

Het tweede hoofdstuk met de veelzeggende titel ‘De horror! De horror!’ begint bij haar jeugdige fascinatie voor horrorfilms waar het stereotiepe personage vaak een fysiek volwassen man is die slachtoffer is van een monsterlijke moeder. Naarmate ze feministisch strijdbaarder werd, verschoof haar aandacht naar het subgenre van de slasher met een prominente rol voor het meisje dat om te overleven transformeert van slachtoffer naar dader. Tientallen films passeren de revue in Van Beeks diepgravende persoonlijke en cultuurkritische analyse die stilistisch bol staat van prachtige intertekstualiteit, zoals in de zin ‘Ik ben (…) een Final Girl in ’t diepst van mijn gedachten.’

In ‘Wie is er bang voor de slechte moeder’ omzoomt Van Beek ‘het centrale thema van zowat de helft van alle horrorfilms en psychologische drama’s: een teveel aan moeder, een tekort aan ruimte voor het kind’. Diverse wetenschappelijke studies vinden naadloos hun plek in dit essay waarin Van Beek een bredere maatschappelijke, culturele context schetst terwijl ze de relatie met haar moeder bevraagt.

Het vierde essay overweegt de rol van perspectief. Door wiens ogen bekijk je een verhaal en met wie leef je mee? Schrijvers als Akerman, Didion, Luyendijk, Larkin, Cusk en Gornick liggen naast Van Beeks eigen voorgeschiedenis op de snijtafel. In het laatste essay ‘Monsterlijk moederschap’ komt alles samen: ‘Zou het kunnen dat niet de moeder monsterlijk is, maar het moederschap zelf?’ Door diverse passages uit literaire werken (o.a. over de gewelddadige metamorfose van een vrouw bij een geboorte, over microchimerisme, over de taboes rondom postpartumdepressies) samen te nemen laat Van Beek je gevoelvol peinzen over schaamte, schuldgevoel en stigma.

Van Beeks radicale intimiteit en doorwrochte reflecties leveren een intellectueel stimulerend boek op. Met haar onbevreesde zelfonderzoek, originele invalshoeken en bakken aan kennis over films, literatuur en cultuur nodigt ze ons uit om stil te staan bij aannames, bij beperkende beelden over het moederschap en bij het belang van de kunsten voor begrip van ons mens-zijn.

Miriam Piters

Jozefien van Beek – Monsterlijk moederschap. Flaneur, Antwerpen. 120 blz. € 20,00.