Wandelen met Robert Walser

Elisabeth Tonnard is kunstenaar, fotograaf en dichter. Haar bundel Voor het ideaal, lees de schaal werd in 2018 genomineerd voor de C. Buddingh’-Prijs, de prijs voor het beste poëziedebuut jaar. Het was echter bepaald niet haar debuut: Tonnard publiceert al meer dan twintig jaar, soms in het Nederlands, vaker in het Engels. Ze debuteerde in 2003 met het in meerdere opzichten hybride boek Let us go then, you and I. T.S. tipp-exed. Het werd gerecenseerd in NRC Handelblad door Ilja Leonard Pfeijffer – als poëziebundel, zij het ‘poëzie […] van een type dat ik nog nooit eerder heb gezien’. Via kleinere initiatieven in Nederland en Vlaanderen kwam Tonnard in aanraking met het concept artists’ book en ontdekte ze dat haar werk voor een deel aansloot bij een genre dat vooral in de Verenigde Staten een grote traditie kende.

Haar meest recente uitgave is The End of the World, door de auteur op haar website haar ‘Robert Walser-boek’ genoemd. Het is verleidelijk om die website verder te citeren, omdat Tonnard daar helder en in kort bestek haar boek beschrijft. Het neemt de lezer mee naar de laatste drieëntwintig jaar van het leven van schrijver Robert Walser, die hij doorbracht in een psychiatrische kliniek in het Zwitserse Herisau. Op zondagen, als hij niet hoefde te werken (de patiënten werden ingezet voor klusjes als zakjes plakken en spijkers sorteren), maakt hij lange wandelingen in de omgeving van de kliniek. Een beeld daarvan wordt gegeven in het boek Wandelingen met Walser van Carl Seelig, zij het dat de wandelingen daar getweeën worden ondernomen.

Hoe gaat Tonnard in haar boek te werk? Ze citeert kort uit de aantekeningen die medewerkers van de psychiatrische kliniek over Walser maken en drukt foto’s af die ze maakte die ze maakte op het kerkhof van Herisau waar Walser begraven ligt. Tussen de citaten en foto’s zijn witte pagina’s ingevoegd. Het geheel geeft een idee van de eindeloze herhalingen van Walsers wandelingen, maar ook van het ritme ervan, waarbij de blanco pagina’s een belangrijk element vormen.

Een voorbeeld, pagina’s 113-128. Eerst is er een citaat: ‘Mr Walser always helps diligently in the workshop. Folds paper bags together with Mr Solenthaler. Takes care of the daily cleaning of tables and floor. In his spare time patient keeps to himself, doesn’t speak to anyone. Sits behind a book and solves many crossword puzzles.’

Dan twee witte pagina’s.

Vervolgens een spread met een foto van een detail van een grafsteen.

Dan zes witte pagina’s.

Gevolgd door opnieuw een spread met een foto van een detail van een grafsteen.

Dan weer drie witte pagina’s.

Waarna het volgende citaat, et cetera.

Het lijkt eenvoudig (al is het dat beslist niet), maar het brengt de lezer dichter bij de laatste jaren van Walser dan welke beschouwing of biografie dan ook. Overigens is het natuurlijk bepaald geen toeval dat het vele wit in The End of the World duidelijke associaties heeft met de Zwitserse sneeuw.

Het boek eindigt met enkele citaten over de dood van Walser, die op 25 december 1956 weer eens uit wandelen ging, niet terugkwam en door de plaatselijke politie dood werd gevonden – in de sneeuw: ‘he left as usual after lunch at 12.15 for his Sunday walk, for which he was warmly dressed. However, he did not show up for dinner. At half past five a message came from the municipal police that a man was found dead, who, based on the letters he had on him, was in all likelihood Mr Robert Walser.’

The End of the World sluit af met een aantal korte teksten van Tonnard: een essay over de totstandkoming van het boek, een biografische schets van Walser en een overzicht van haar bronnen. De titel van het boek is afkomstig van Walsers korte verhaal ‘Das Ende der Welt’, Tonnard kennismaking met zijn werk via het kinderboek dat in 1981 door Querido werd uitgegeven, in de vertaling van Guus Kuijer met tekeningen van Walter Schmögner.

Behoort The End of the World tot de Nederlandse literatuur? Nee. Tot de Engelstalige literatuur? Evenmin. Maar eigenlijk doet dat er ook niet toe.

Jack van der Weide

Elisabeth Tonnard – The End of the World. Eigen beheer, Leerdam. 208 blz. € 37,50 (te bestellen via de website van de auteur).

(foto’s van de website van Elisabeth Tonnard)