Een nat wegwerpzakje

Schrijvers houden de lezer al eens graag een spiegel voor. In Emily forever gebruikt de Noorse Maria Navarro Skaranger (1994) daarvoor een ongebruikelijk vertelperspectief, met een verteller die het relaas doet over de 19-jarige Emily die ongewenst zwanger is geraakt en in sociaal onzekere omstandigheden haar kind op de wereld moet brengen. Navarro Skaranger wil via de verteller zowel de maatschappelijke vooroordelen tegenover jonge alleenstaande moeders aankaarten als empathie opwekken voor Emily. Jammer genoeg lukt dat maar half.

Emily forever is de derde roman van Maria Navarro Skaranger, maar de eerste die ook vertaald is in het Nederlands. Ze is nog maar 31 maar haar debuut Alle utlendinger har lukka gardiner  (letterlijk: alle buitenlanders hebben gesloten gordijnen) dateert al van 2015. Dat debuut viel meteen in de prijzen en werd al verfilmd en ook haar tweede roman Bok om sorg (letterlijk: boek over verdriet) uit 2018 ontving lovende kritieken en werd in 2020 bekroond met de literatuurprijs van de Europese Unie. Ze wordt in Noorwegen beschouwd als een van de grote talenten van haar generatie.

Grote verwachtingen dus voor Emily forever. Alleen worden die verwachtingen niet ingelost, of toch maar gedeeltelijk. In Emily forever volgen we het leven van de 19-jarige Emily die in een kleine flat aan de rand van Oslo woont. Ze is zwanger geraakt van haar vriend Pablo, een kleine crimineel die het hazenpad kiest zodra hij hoort dat Emily zwanger is.

De lezer volgt de laatste maanden van haar zwangerschap en de eerste maanden met de baby via een bijzonder vertelperspectief. De verteller lijkt Emily als een soort drone vanop een afstand te volgen, maar duikt af en toe ook in de gedachten en gevoelens van personages. Op die manier volgt de lezer Emily in haar contacten met haar buurman, een creepy kerel die een oogje op haar heeft, haar collega’s in de plaatselijke supermarkt, maar ook met haar moeder of met politieagenten of gezondheidsmedewerkers.

Emily lijkt vast te zitten in een bestaan dat getekend is door generationele kansarmoede, onzekere arbeidsomstandigheden met een laag inkomen en weinig sociale contacten. Ze is bijna het prototype van wat de Britse prof Guy Standing heeft bestempeld als het ‘precariaat’ (een samentrekking van precair en proletariaat), de snel groeiende sociale klasse die leeft in economische onzekerheid.

In de Noorse uitgave van Emily forever staat er een weggegooid nat plastic zakje op de cover. Dat zakje symboliseert volgens Skaranger Emily zelf. Aan de kant gesmeten door de maatschappij. Al zit er volgens Skaranger ook ‘zon en warmte’ in het zakje.

Kijk, het is duidelijk. Skaranger probeert via de verteller de stereotiepe blik en de maatschappelijke vooroordelen tegenover jonge alleenstaande moeders aan de kaak te stellen. Maar ze legt het er allemaal nogal dik op. Bovendien maakt ze Emily zo lethargisch en onwetend naïef dat ze ongeloofwaardig wordt en dat het moeilijk wordt om echt empathie te gaan voelen. Er zijn wat parallellen met het hoofdpersonage in Sprokkelaars van Mira Aluç. Ook daar lijkt het jonge hoofdpersonage niet aan het stuur van zijn eigen leven te zitten, maar eerder passief toe te kijken vanop de passagierszetel. Die indruk krijg je bij Emily ook. Maar waar Aluç er wél in slaagt om mededogen op te wekken voor haar hoofdpersonage, is dat bij Emily toch een stuk minder het geval. Daarvoor blijft ze gewoon ook wat te ongrijpbaar.

Het is me ook allemaal wat té geconstrueerd, té geforceerd. Zo staat er naar het einde toe: ‘Ze zou een vriendin moeten hebben, een licht, of iets waarmee ze zich kan vergelijken’. En letterlijk in de volgende alinea botst ze als bij toeval op een andere jonge moeder met wie ze aan de babbel geraakt en die vervolgens een soort ‘winkelcentrumvriendin’ wordt.

Skaranger mag dan het beeld van een natte plastic zak suggereren, ik krijg bij het lezen eerder het gevoel dat er een natte handdoek over mijn hooggespannen verwachtingen werd gegooid.

Maarten De Rijk

Maria Navarro Skaranger – Emily forever. Uitgeverij Oevers, Zaandam. 208 blz. € 22,00.