Ieder mens kiest de eigen weg

Zoals Pieter Waterdrinker, romancier die met sappig verhalend proza wereldwijd goed scoort, in de verzamelaar Baden-Baden, met als ondertitel en andere bespiegelingen over Rusland en een wankel Europa, aangeeft is het een hele opgave om de complexiteit van het multi-etnische en multiculturele Rusland uit te leggen.

Een Tartaar, een Tsjetsjeen, een Dagestaan, een Tsjoevasj en een Rus? Genetisch en taalkundig verschillen ze zo ongeveer als Nederlanders en sprekers van het Twi in Ghana.

De Westerling heeft doorgaans weinig kennis over het rijk van de grote beer, of in elk geval een vrij eenzijdige kijk op alles vanachter het voormalige IJzeren Gordijn, gooit het op de grote hoop, Oostblok, Oost-Europa, terwijl de meeste landen toch echt tot Midden-Europa behoren.

Vluchtelingen die met ongeloof worden geconfronteerd. Hoe ze toch in godsnaam hebben kunnen meelopen, vertrouwen, geloven in een dergelijk repressief systeem. Van de buitenkant, levend onder totaal andere omstandigheden, is het gemakkelijk (ver)oordelen.

Vandaar het passende motto van Jan Brokken bij deze essayistische stukken: ‘Zij die in vrijheid zijn geboren weten altijd precies hoe je moet handelen onder een dictatuur.’ Met de kennis achteraf is elke situatie, elk conflict gemakkelijk op te delen in zwart en wit, goed en fout, terwijl de geschiedenis eigenlijk vrijwel altijd uit schaduwgebieden bestaat. Hetgeen Waterdrinker in achtenveertig stukken, in verschillende grijstinten zogezegd, probeert duidelijk te maken. Op een frisse, geestige manier zonder belerend te zijn, koppelt hij plekken, omstandigheden, kunsten en politiek met elkaar.

Waterdrinker, een beetje tegen wil en dank – een Russische vrouw, zo’n beetje tot aan het uitbreken van de invasie in Oekraïne woonachtig in Moskou en St. Petersburg – tot ‘Rusland- en oorlogscorrespondent’ gebombardeerd, reist heel wat af, gaat ook literair gesproken al een tijd zijn geheel eigen weg. Geen grote prijzen, niet altijd (vooral in Nederland) de erkenning die zijn Grote Romans zouden verdienen. Maar het publiek heeft bijvoorbeeld de ‘moderne klassieker’ Tsjaikovskistraat 40 massaal omarmd.

In Baden-Baden, de plaats dat is, verblijft Waterdrinker met vrouw Julia in een hotel. Europa viert er volop wintervakantie, ondanks het zoveelste oorlogsjaar in de strijd tussen Kiev en Moskou. Ook het Russisch is er niet van de lucht in de belle-époquegrandeur.

Terwijl een miljoen ander landgenoten zijn gesneuveld of gewond geraakt bij de criminele agressie tegen Oekraïne, zijn miljoenen Russen met dan wel zonder visum massaal naar het buitenland gereisd.

Turkije, Egypte tot aan India aan toe. Maar ook in een kuuroord als Baden-Baden lopen ze weer massaal rond.

De toon is gezet. Geen wonder dat Waterdrinker zich weer in het westen bevindt, want ook al voor het conflict werd er weleens ‘spion’ op zijn Russische brievenbus gekrast. De nuance is nu eenmaal ver te zoeken in deze tijd. Waterdrinker is duidelijk in zijn standpunten, schuwt de harde aanklacht gelukkig niet, maar breekt wel een lans voor de kunsten, voor de Russische ziel. Het is ook onzinnig, in het algemeen, om kunstenaars uit te sluiten vanwege de daden van politici.

Waar Poetin en co slechts paranoïde kunnen reageren, rechtlijnigheid verwachten. Gelijk na de inval speelde een beroemde concertpianist hoofdzakelijk Oekraïense stukken. Uiteraard moest de zaal ontruimd worden voor een ‘bommelding’. Voor je het weet ben je een bedreiging, ben je ‘een buitenlandse agent’.

In Baden-Baden loopt Waterdrinker langs de villa waar indertijd Toergenjev resideerde, waar Dostojevski elders een armetierige kamer bewoonde. De twee rivalen voerden ooit bij de villa een heftige discussie over de roman Rook van Toergenjev, waarin hij als kosmopoliet onverholen kritiek leverde op het autocratische, achterlijke Rusland. Dostojevski zag het als tegenwicht voor het Westen, als redder van de beschaving.

Wanneer Waterdrinker daarop een ten opzichte van het Westen haatdragend artikel leest van Poetins geopolitieke adviseur Sergej Karaganov (ooit nog gasthoogleraar aan de RUG) waarin deze nucleaire chantage en het preventief inzetten van een atoombom propageert onder het motto van ‘de huidige hergeboorte van Rusland’, concludeert hij dat de geest van Dostojevski weer helemaal terug is. ‘Heviger, angstaanjagender dan ooit.’

Tja, waar Duitsland collectief afstand heeft genomen van de gruwelen van het nazisme, is in Rusland nooit grootschalig schuld bekend over de tientallen miljoenen doden onder Stalin. Dat verklaart deels de inspiratie die Poetin, kleinzoon van een kok van Stalin, vindt in de ‘daadkracht’ van ‘vadertje Jozef’.

Waterdrinker, al lopend, door de geschiedenis, vraagt zich af of er een vervaltermijn is voor grootschalige misdaden (tegen de menselijkheid). Veel van de nazaten van oorlogscriminelen in nazi-Duitsland bijvoorbeeld, bezitten gigantische overerfde familiekapitalen. De oorlogsindustrie in Duitsland floreert. ‘Een industrie van de dood die ons een vrij leven moet garanderen.’ Een wrange paradox. Het is van alle tijden: oorlog als een van de beste verdienmodellen, zo niet de beste.

Totalitaire systemen zijn paranoïde, humorloos, repressief, zijn grootgebruikers van eufemistisch taalgebruik. Volgens de Russische wet mogen dienstplichtigen niet in het buitenland ingezet worden. Maar waar houden in de ogen van de kliek in Moskou de grenzen van Rusland op? Horen daar de deels bezette gebieden in Oekraïne ook bij, delen van de voormalige Sovjet-Unie soms? Poetin holt de bevolking van binnen uit. De Russische tragedie.

Waterdrinker woont, althans tijden het schrijven van de stukken die in Baden-Baden zijn verzameld in Frankrijk, op de rand van de Pyreneeën. Zijn kijk van binnenuit en daarna als toeschouwer in het westelijke gedeelte van het ‘wankele Europa’, zorgt voor een unieke verzameling , een mengeling van ego- en geopolitieke documenten, in de bekende aanstekelijke stijl geschreven.  ‘Als zoon van praktisch opgeleide ouders, of beter gezegd: praktisch niet opgeleide ouders.’ Ja, Waterdrinker is geestig, maar altijd met een vleugje voelbaar leedwezen. Wat wil je, Pieter is een Zandvoorter, maar heeft ontegenzeggelijk een Russisch-romantische ziel. De huidige gespannen situatie gaat hem duidelijk aan het hart.

Al lezend krijg je de neiging om een namenregister samen te stellen. Dat zou behoorlijk uitgebreid worden, maar, en dat is de kunst van de ‘literaire oorlogscorrespondent’, Waterdrinker etaleert nooit. Het is geen Wikipedia-boek dat ‘zweet van de kennis’. De schrijvers, musici, et cetera, worden adequaat ingezet, illustreren de verschillende gedachtestromen.

Afghanen die bij Waterdrinker internet aanleggen en dol zijn op Poetin. Oligarchen en Kremlinkids. De bordeelmaffia. Danteske uitgaansgelegenheden. De schrijver, dierenliefhebber bij uitstek, die zwemt met oorlogsdolfijnen. De geschiedenis van de Russische atoombom.

Waterdrinker geeft – de mens leeft het beste voort in de bijzin, als een mantra – fijne details over bekenden die er niet meer zijn, vaak op dubieuze wijze om het leven zijn gekomen. Navalny als bekendste slachtoffer, maar ook een kroegbaas die de maffia geen beschermingsgeld betaalde. Duitse oorlogsinvaliden tijdens zijn jeugd in Zandvoort, mannen zonder ledematen op karretjes in de metro in Moskou. De sociale kruitvaten. Heimelijk Russisch leedvermaak over nederlagen. Waterdrinker waagt zich zelfs aan een toekomstvisioen.

Baden-Baden zit vol met bijzondere scènes, inherent aan het bijzondere leven van Waterdrinker zelf, maar ze zijn niet slechts anekdotisch. Waterdrinker geeft ze gewicht mee. Het is een caleidoscopisch boek, actueel, noodzakelijk, een eenheid ondanks de veelvoud aan raakvlakken, herinneringen en invalshoeken, dat voor nuancering kan zorgen. En dat is in deze wereld op drift broodnodig.

Guus Bauer

Pieter Waterdrinker – Baden-Baden, en andere bespiegelingen over Rusland en een wankel Europa. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam. 188 blz. € 18,99.