Nostalgisch in Berlijn

Berlijn Revisited is een coproductie van fotograaf Harold Naaijer en schrijver Donald Niedekker. Beiden zijn ooit verliefd geworden op Berlijn en keren steeds weer terug naar de stad, maar ze wonen er niet. Hun liefde geldt niet zozeer het hedendaagse Berlijn van de moderne architecturale grandeur, als wel dat van de jonge, creatieve, ‘alternatieve sien’ die min of meer van de hand in de tand leeft.

Tot pakweg de millenniumwissel trokken veel jongeren naar Berlijn, waar het gonsde van avant-gardistische ontwikkelingen in alle takken van kunst, waar vrije (zelf-)ontplooiing het leek te winnen van kleinburgerlijke geborneerdheid en waar het goedkoop wonen en werken was in de panden die de voormalige DDR verpauperd had achtergelaten, of die voorheen in gebruik waren geweest door industriële ondernemingen – fabriekshallen, pakhuizen, machineruimtes – maar al lang waren verlaten. Goedkoop kon zelfs niet meer dan een huishoudelijke tegenprestatie betekenen als je een plekje vond in een vestiging van een van de krakers- en/of kunstenaarscollectieven.

Maar dat is een kwart eeuw of langer geleden. Sindsdien hebben projectontwikkelaars, grootkapitaal en overheid een metamorfose van de stad bewerkstelligd. Gentrificatie en veryupping hebben de alternatieve scène sterk teruggedrongen en dat kan vrijwel letterlijke worden opgevat.
Niedekker maakte er in zijn melancholieke tekst geen geheim van dat hij terugverlangt naar het Berlijn van toen, een toen van ruim twintig jaar eerder. Schrijver zou hij worden (en werd hij ook), maar hij voorzag destijds in zijn schamele onderhoud met klusjes als decorbouwer in de kleine theaters. En hij werd hevig verliefd, op de jonge vrouw die zich Leo liet noemen en die een dochter was van een Zwitser die haar soms wat geld stuurde. Zij vertrok tot zijn schrik en zijn verdriet ineens naar Londen, om geheel uit zijn leven te verdwijnen.

Terwijl Niedekker door het huidige Berlijn wandelt, ziet hij de stad van toen en de plekken waar hij met Leo was. Zo sterk dringt zich het verleden op dat hij denkbeeldige gesprekken met haar voert in het nu. Later meent hij zelfs haar te zien. Je zou kunnen zeggen dat hij bevangen is geraakt door nostalgie. Nu is nostalgie altijd vals, maar hij koestert de herinneringen aan Leo en aan zijn liefde te zeer om dat onder te willen zien.

De pakweg negentig foto’s van Harold Naaijer vullen de helft van de 160 bladzijden. Veel foto’s van verruïneerde panden en stationsgangen van de S- en de U-Bahn, allemaal vol grafitti. Maar verreweg de meeste zijn van eigenzinnig geklede en opgemaakte, mooie jonge vrouwen. De foto’s zijn niet gedateerd, maar de kleding van de jonge vrouwen, de grafitti en een anti-Treuhand-spandoek aan een gevel doen vermoeden dat ze genomen zijn in een Berlijn van twintig jaar geleden. En dus niet het nu illustreren, maar dat wat de ik van het verhaal koestert aan herinneringen van het Berlijn van zijn verliefdheid van toen. Op een stukje aanplakbiljet op een foto staat het jaartal 2004 en op een andere is een politie-patrouillewagen te zien die ik identificeer als een oud model Opel Astra, zodat een datering rond 2004/5 plausibel is. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat Naaijer in zijn Berlijn-collecties naar foto’s heeft gezocht waarop allerlei Leo’s staan.
Net als in de tekst heerst op de meeste foto’s zonnige fleurigheid. Kleurrijke grafitti op een half ingestorte muur van een ruïne die baadt in het zonlicht maakt artistiek-aangename, romantische plaatjes, passend bij de nostalgische sfeer van de tekst. Je zou bijna denken dat Leo ervandoor is gegaan om de werkelijkheid voor te blijven.

Hans van der Heijde

Harold Naaijer & Donald Niedekker – Berlijn revisited. Boom, Amsterdam. 160 blz. € 29,90.