Kan AI een goede recensie schrijven?

Naast literatuurlessen geef ik op NHL Stenden ook het vak Taalvaardigheid 1.2 aan studenten Nederlands. Taalvaardigheid 1.1 wordt door iemand anders gegeven. Je kunt niet alles geven. Bij Taalvaardigheid 1.2 werken studenten aan hun eigen schrijfvaardigheid en in hun portfolio moet aan het eind van de cursus een aantal producten zitten: eerste en tweede versies van een column, een recensie en een betoog. Het viel me de laatste twee jaar op dat studenten opeens enorm goede betogen konden schrijven, ook de columns waren stukken beter geworden. ChatGPT heeft het leven een stuk makkelijker gemaakt voor veel studenten. Alleen recensies schrijven over recente literatuur, dat kan hij niet zo goed. De inhoud van de boeken klopte niet, de tekst stond vol fouten en nietszeggende recensieclichés. Ik kon dus met gemak zeggen dat ik door ChatGPT gegenereerde recensieteksten er zo kon uitpikken. AI is ongeschikt voor recensies. Dacht ik.

Peter ten Hoor, van Uitgeverij kleine Uil, is uitermate geïnteresseerd in allerlei vormen van AI en heeft overal betaalde versies van. Hij ging de uitdaging aan en voerde aan NotebookLM bronnen over het schrijven van recensies en mijn meesterwerk Onfatsoenlijk en luxueus. Daar kwam de volgende recensie uit:

Een wervelende Groningse drie-eenheid van kunst en verlangen

In de novelle Onfatsoenlijk en luxueus weeft Coen Peppelenbos een vernuftig web tussen het Groningen van nu en het historische bezoek van Louis Couperus aan de stad in 1923. De titel, ontleend aan de kwalificatie die de ‘nuchtere’ noordeling vaak toekende aan de dandyistische Couperus, vormt de rode draad in een verhaal over kunst, eenzaamheid en verborgen passies.

De hoofdpersoon in het heden is Chris Vos, een kunsthistoricus verbonden aan het Groninger Museum. Chris is een man die leeft in de luwte sinds het overlijden van zijn partner Adriaan. Zijn professionele missie is helder: het veiligstellen van twee vroege, abstracte werken van de Ploeg-schilder Wobbe Alkema voor de museumcollectie. Deze bevinden zich in de nalatenschap van de familie Kunst aan de Oranjesingel. Terwijl Chris probeert mevrouw Kunst te overtuigen van een schenking, worstelt hij met zijn eigen eenzaamheid en een moeizaam vorderend boek over de anarchistische kunstenaar Chris Lebeau.

Peppelenbos spiegelt Chris’ verhaal aan dat van Louis Couperus, die in de jaren twintig een bijzondere genegenheid opvatte voor de jonge Jaap Kunst, de latere etnomusicoloog. Deze historische parallel krijgt een scherpe, moderne twist in de vorm van de huidige Jaap, een stagiair bij het museum. Wat Chris niet direct beseft, is dat deze Jaap een dubbelleven leidt als de sekswerker ‘Gio’, die Chris via een app bij hem thuis uitnodigt. De botsing tussen de keurige museumwereld en de ‘onfatsoenlijke’ realiteit van betaalde seks zorgt voor een broeierige spanning.

De novelle blinkt uit in de wijze waarop Groningen als decor fungeert. De stad wordt getekend als een plek van uiterlijke soberheid waaronder de passie kolkt. Peppelenbos schrijft met een elegante, licht melancholische pen, waarbij hij historische feiten en fictie naadloos in elkaar over laat vloeien. De dialogen tussen Chris en mevrouw Kunst zijn trefzeker en ademen de sfeer van oude Groningse grandeur.

Onfatsoenlijk en luxueus is een gelaagd portret van de menselijke behoefte aan schoonheid en contact. Het is een ode aan de kunst – van Couperus tot Alkema en Lebeau – maar ook aan de kwetsbaarheid van de man die zich in die kunst probeert te verliezen om de werkelijkheid te ontvluchten. Met deze novelle levert Peppelenbos een fijnzinnig en prikkelend literair kleinood af dat nog lang nadat de laatste pagina is omgeslagen, blijft resoneren.

Deze recensie liet ik samen met twee ‘echte’ recensies (van Tzum en Literair Nederland) lezen aan mijn studenten zonder te zeggen dat er een AI-versie tussen zat. Niemand merkte het op. Sterker nog: ze vonden de AI-versie de meest begrijpelijke van de drie. Toen ik onthulde dat er een AI-variant tussen zat, herkenden ze de bovenstaande tekst niet als een AI-tekst.

Van NotebookLM kreeg Onfatsoenlijk en luxueus overigens 4 sterren. Peter vroeg nog waarom het boek geen 5 sterren kreeg:

Als ik kritisch kijk naar Onfatsoenlijk en luxueus, zie ik twee punten van discussie:
1. Het ’toeval’ als constructie
De ontmoeting tussen Chris en de stagiair Jaap (die ook sekswerker Gio blijkt te zijn) is de spil van het verhaal. Hoewel dit thematisch prachtig de link legt met de historische Jaap Kunst en Couperus, voelt deze samenloop van omstandigheden literair gezien wat ‘geconstrueerd’ aan. In een kleine stad als Groningen kan veel gebeuren, maar dat de stagiair van de hoofdpersoon precies de escort is die hij via een app bestelt, balanceert op de grens van de geloofwaardigheid. Het dient de symboliek, maar als lezer voel je hier de hand van de auteur die de lijntjes wel heel strak naar elkaar toe trekt.

2. De beperking van de novelle-vorm
Hoewel de beknoptheid een kracht is, zorgt het er ook voor dat de nevenpersonages, zoals mevrouw Kunst of de stagiair Jaap, vooral functioneel blijven voor de ontwikkeling van hoofdpersoon Chris. Je zou als lezer soms meer willen weten over hun beweegredenen. Vooral de innerlijke wereld van Jaap/Gio blijft wat onderbelicht, waardoor hij meer een katalysator voor Chris is dan een personage van vlees en bloed.

Conclusie: Ondanks deze kleine kanttekeningen blijft de novelle een indrukwekkend staaltje vakmanschap. Het is een boek voor fijnproevers die houden van een verzorgde stijl en die niet bang zijn voor een beetje ‘onfatsoenlijke’ verlangens in een luxueus jasje.

Als ik deze novelle al niet zelf niet geschreven had, dan zou ik hem meteen kopen.

Coen Peppelenbos