De onderstaande recensie komt uit 2005.

Urgentie

Romans zijn altijd urgent, je moet er maar zin in hebben een bladzijde of tweehonderd te gaan zitten typen, zonder dat je weet of het iemand een bal interesseert wat je allemaal zit te verzinnen. En dus moet er wel een heilig vuur in je branden wanneer je eraan begint. Toch is de ene roman urgenter dan de andere.

Neem het debuut Vijand zonder uniform van Margit Willems. Misschien heeft ze alles gewoon uit haar duim gezogen en leek het haar wel aardig precies deze jammerlijke geschiedenis over een oud-Indiëstrijder te vertellen. Het had net zo goed een ander verhaal kunnen zijn. Maar die indruk maakt dit boek niet, er gaat iets authentiek beklemmends van uit en het lijkt niet voor niks dat het allemaal zo opgeschreven moest worden. ‘Het is gezien,’ om het maar op z’n Gerard Reve’s te zeggen, dat straalt haar boek uit.

Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van een meisje van een jaar of tien dat, net als haar moeder en zusje, gebukt gaat onder het juk van haar vader. Deze man valt van het ene uiterste in het andere, soms is hij buitengewoon aardig, dan mag ze mee met de trein, nog wel in de bestuurderscabine want haar vader is machinist. Maar een volgende keer jaagt hij haar de stuipen op het lijf door zich ’s nachts onder haar bed te verschuilen of maakt hij haar expres aan het schrikken wanneer ze tijdens een vakantie over een wankele brug moet. En dan die verbijsterende ruzies met haar moeder, soms op de rand van vechten en mishandelen en dan krijgt vader zenuwdruppels en komt hij langzamerhand tot bedaren.

Voor de blik van dit meisje is alles onbegrijpelijk. Wel ontdekt ze tussen oude papieren dat haar vader ooit in Indië heeft gevochten, maar wat dat dan precies te maken heeft met diens rare buien onttrekt zich aan haar waarneming. Langzamerhand loopt het helemaal uit de hand met haar vader, maar Willems laat de allergrootste excessen onbesproken. Wel suggereert ze dat het meisje op latere leeftijd alle contacten met haar vader heeft verbroken.

Ze doet later onderzoek naar de mogelijke achtergrond van haarvaders problemen. In cursieve stukken verhaalt Willems de nasporingen van het meisje als oudere vrouw naar haar vaders Indische geschiedenis. Wat gebeurde er destijds met het vijfde bataljon op Celebes? Is er een relatie met het vreemde gedrag later?

Gelukkig komt Willems niet ineens aanzetten met een of andere oorlogsmisdaad waar de vader getuige bij was of zelfs dader. Ze wil het gedrag van de vader niet verklaren via een eenvoudige één op één-redenering: trauma in de oorlog dat is dus later raar gedrag. Willems wil het raadsel in stand houden. We worden niet ineens bevrijd met een vrolijk: hè hè, zo zit het dus.

Dat maakt deze kleine voorzichtige roman de moeite waard. Dit boek praat zijn mond niet voorbij. Juist het zwijgzame ervan laat het uitstijgen boven de gemiddelde de vertelling over een ongelukkige jeugd. Alleen wie het geheim in stand weet te houden, schrijft goede literatuur

Kees ’t Hart

Margit Willems – Vijand zonder uniform. Augustus, Amsterdam. 170 blz.

Deze recensie verscheen voor het eerst in de Leeuwarder Courant op 15 april 2005.