‘Het fluitje van de conducteur levert niet de kracht die de trein voortstuwt,’ aldus Tolstoj volgens Rudy Kousbroek, door Robbert Dijkgraaf aangehaald in NRC: niet de gril van de despoot, maar de grote beweging van ons allemaal bepaalt de loop der dingen. Iedere individuele keuze daarin doet ertoe. ‘Wij zijn zelf het lot,’ schrijft Imre Kertész. Geert Mak voegt daaraan wisselwachters toe: achter de schermen grote beslissingen en koerswijzigingen bewerkstelligend. Waar de geschiedenis ook ontspringt, het is buiten ons blikveld.