Column: [Sic] – Karig geredigeerde romans
Karig geredigeerde romans
Zoals Bastiaan Bommeljé aanhaalt heeft de jury van de Libris Literatuur Prijs de afgelopen jaren kritische noten gekraakt over de gebrekkige redactie op romans. Juryvoorzitter Sheila Sitalsing gokte vorig jaar dat dit mede veroorzaakt werd door ‘gekrompen bezettingen bij uitgeverijen’. Dat moet ik maar van haar aannemen, want ik ben te jong om enige krimp te hebben kunnen meemaken. Ik weet niet beter dan dat de grotere literaire uitgeverijen één à twee bureauredacteuren hebben en twee à drie redacteuren die de auteurs begeleiden bij het schrijfproces. Deze personen hebben veelal een coördinerende en aansturende rol, het echte muggenziften wordt door persklaarmakers en correctoren gedaan, die geen deel uitmaken van de uitgeverij maar op opdrachtbasis worden ingehuurd.
Ik ben naast schrijver zo’n zelfstandige persklaarmaker en corrector, hoewel je de zelfstandigheid van persklaarmakers en correctoren best met een korreltje zout mag nemen (hopelijk leest de Belastingdienst niet mee). Waar een zzp’er namelijk normaliter zelf zijn prijs bepaalt, heeft dit bij de meeste literaire uitgeverijen weinig zin. Bijna overal wordt met een standaardvergoeding gewerkt van een luttele 5,50 euro per 1000 woorden voor correctoren en 6,50 euro voor persklaarmakers. Te bedenken dat zelfstandigen daarvan nog zo’n 40% gaan kwijtraken aan de Belastingdienst, zakelijke kosten en oudedagvoorziening is dat met name voor persklaarmaken eigenlijk lachwekkend, want dikwijls voldoet het manuscript bij ontvangst nog totaal niet aan de eigen huisstijlwijzer van de uitgeverij en moeten de simpelste dingen nog door jou worden aangepast (getallen wel/niet uitschrijven, hoofdletters in kleinkapitaal zetten ipv capslock, Willem-Alexander met een ‘x’ ips ‘ks’, David Bowie werd 69 ipv 169 etc.). Als je kneiterhard werkt haal je als persklaarmaker een paar duizend woorden per uur en dat moet je dat dus acht uur achter elkaar volhouden. Moeten ja, want rondkomen als persklaarmaker/corrector voor literaire uitgeverijen kan alleen als je fulltime werkt.
Het is dus helemaal niet gek dat er fouten in de romans blijven staan. Met enig gevoel voor drama zou je kunnen stellen dat persklaarmakers en correctoren daartoe gedwongen worden door de uitgeverijen zelf; ze zijn altijd onderweg naar het volgende manuscript om hun hoofd boven water te houden. De kans om gedegen werk af te leveren wordt ze welhaast ontnomen. Doen ze hetzelfde werk voor een museum-uitgave, dan wordt een drievoudige honorering zonder knipperen geaccepteerd. Persklaarmaken of corrigeren voor literaire uitgeverijen is praktisch vrijwilligerswerk.
Nu ben ik notoir slecht in onderhandelen, dus wie weet zijn er enkele persklaarmakers en correctoren die er toch tientallen centen bij weten te krijgen. Dat de standaardvergoeding een ding is, betekent echter dat genoeg zelfstandigen haar accepteren om het systeem in stand te houden. Daar mogen de toch al in zwaar weer verkerende uitgeverijen zich mee in de handen knijpen, want het moment dat de persklaarmakers/correctoren zich verenigen en een vuist maken zal toch een keer moeten komen. Of het geld er is voor een reële vergoeding is maar de vraag – al verdient men in de top volgens mij heel redelijk en zou enig gevoel van schaamte deze mensen best mogen bekruipen.
Ikzelf heb na een jaar zelfstandig redacteurschap in ieder geval besloten om lekker in de winkel te gaan werken. Met zelfs de minst betaalde baan verdien ik daar beter en houd ik nog wat tijd over om te schrijven. Persklaarmaken en corrigeren doe ik alleen nog als nevendienst, voor partijen die een reëel bedrag betalen. Of ik doe het omdat ik er zin in heb, met het bijbehorende vrijwilligersgevoel dat ik iets nuttigs doe voor de samenleving zonder er werkelijk aan te verdienen.
Martijn van Bruggen
Als fulltime pkm’er ben ik heel nieuwsgierig welke titels volgens het Libris-panel dan ‘karig geredigeerd’ zijn – en natuurlijk vooral of dit, God verhoede, titels betreffen waaraan ik een bijdrage heb geleverd.
Ik zou denken dat er toch meer geld besteed kan worden aan de schrijver en de redactie als men minder boeken zou uitgeven. Er blijft zoveel aanbod onopgemerkt of ongelezen, terwijl daar wel geld in is gestoken. Zou daar geen betere balans in te vinden zijn, door gerichter uit te geven?
Op mijn zeventiende las ik De koperen tuin van Vestdijk. Tien jaar geleden las ik exact hetzelfde boek opnieuw, dat afkomstig was uit mijn vaders boekenkast. De zetfouten sprongen op je af. De eerste keer niets van gemerkt. Nu een boek niet meer gezet hoeft te worden, snap ik niet dat de schrijver zelf geen verantwoordelijkheid neemt, en dat zo’n dankbare taak wordt uitbesteed. Blijkbaar is de schrijver het creatieve genie, van wie je niet kan vragen een schoon ms aan te leveren. Maw. Het is ook de verantwoordelijkheid van de schrijver, niet alleen van de uitgeverij.
Baumgarts observatie is juist. Als je boeken leest uit de jaren vijftig tot zeventig, zie je dat er vroeger ook veel mis ging. Vestdijks boeken zijn daarbij notoir rommelig omdat de auteur vaak alweer een nieuw boek zat te schrijven wanneer hij de proef moest nakijken van het vorige boek.
Daarnaast zouden de Bij en Nijgh er ook weinig mee opschieten als ze een Vestdijk helemaal perfect afleverden, want deze auteur had tegen die tijd zijn vaste publiek, dus waarom extra geld besteden aan nog eens een proef nakijken?
Dit is de afweging die uitgeverijen nog steeds maken. Waarom geld besteden aan het perfectioneren van en product dat niet beter gaat verkopen daardoor?
Baumgart heeft gelijk. En zo gaat het eigenlijk altijd bij wetenschappelijke uitgaven, de uitgeverij is behulpzaam, maar de verantwoordelijkheid ligt uiteindelijk bij de auteur.
Wel eens wat aan de wetenschap bijgedragen was ik stomverbaasd dat een bijdrage van mij aan de website Literair Nederland, na mijn goedkeuring, buiten mijn medeweten nog werd veranderd door de redactie. In de wetenschap is dit volstrekt onacceptabel, maar in het literaire wereldje is het kennelijk doodnormaal.
Misschien zou men voor eens en altijd moeten afspreken dat de verantwoording voor een literaire uitgave geheel bij de auteur ligt!