Darkness visible |Een hypothese over het zelfbeeld van de man

Darkness visible gaat over de aanloop en (gelukkig!) ook de nasleep van de avond dat William Styron op het punt stond zichzelf te doden. De auteur vindt nog net op tijd de moed om zijn vrouw op te biechten dat hij heel dicht een drastische beslissing staat. En hij heeft ook de ballen (excusez le mot) om het stigma te negeren en zich voor een paar weken te laten opnemen in een ziekenhuis. Zijn verhaal loopt dus goed af én hij houdt er een knap boek aan over.
Wat valt er uit dat boek te leren?
In de laatste hoofdstukken trekt Styron een aantal conclusies over de triggers en diepere oorzaken van zijn depressie. Hij bouwt daarbij een redenering op rond een intens verlies, dat zich in de loop der jaren omvormde tot zelfdestructief gedrag. Die redenering zal ik hier niet in detail bespreken, omdat ze alleen op Styron van toepassing is. Er zijn andere elementen in zijn boek die zich wèl laten extrapoleren naar de man in het algemeen.

Het zelfbeeld als uitwisseling
Misschien bestaan er op deze wereld mensen die werkelijk en voor de volle honderd procent eenzaten zijn. Ze hebben zo min mogelijk banden met anderen, zoeken hun eigen weg, laten zich niet beïnvloeden door de verwachtingen van de samenleving. En ze zijn bovendien geen psychopaten (want mensen met die pathologie hebben best veel weg van eenzaten). Het voelt alsof ik een mythologisch wezen aan het beschrijven ben. Iets dat, bijvoorbeeld, boven de gordel een adelaar en onder de gordel een leeuw is. En zelfs als die fabelachtige eenzaten bestaan, zullen ze een haast onmeetbaar kleine minderheid zijn. De mens, for better or for worse, is een sociaal dier.
Dat betekent (onder meer) dat ons zelfbeeld ontstaat in interactie met… wel, met iedereen. Familie, vrienden, collega’s, opiniemakers in de kranten, influencers op sociale media, politici die hun (kuch!) waarden vertalen naar wetten, voordeeltjes en bestraffingen. Ons zelfbeeld is in voortdurend communicatie met anderen.
Is het denkbaar dat de 20ste– en 21ste-eeuwse man die communicatie voelde verzwakken? Vrouwen verwierven allerlei nieuwe rechten en vrijheden. Ze eisten ruimte en respect op. Dat ging ten koste van de aandacht die “de man” gewend was. En toen hij voelde dat de vrouwelijke blik niet meer op hem gericht was, implodeerde zijn zelfbeeld. Net zoals bij Styrons depressie ontstond er ‘a failure of self-esteem’ en werd het zelfbeeld ontkoppeld van de werkelijkheid. Gevolg: velerlei onzekerheden en een risico op zelfdestructie.

Het zelfbeeld als tuin
Misschien is dit dan wat we leren uit Darkness visible: dat ons zelfbeeld een tuin is die we zelf moeten onderhouden. Dat niet alle validatie uit de samenleving mag komen. Eigenwaarde kan niet gekocht worden in de vorm van auto’s. Een partner die bewonderend naar je opkijkt – de positie waarin Andrew Tate vrouwen graag ziet – houdt dat niet 24/7/365 vol. Geld en carrière zijn diffuse doelen: er zijn altijd iemand succesvoller lijken, er zal altijd iemand een grote auto hebben. Of in het geval van Elon Musk: een grotere raket.
De depressie waaraan William Styron leed en die hij zo glashelder beschreef is maar één voorbeeld van een aanval op het zelfbeeld. Het mannelijke zelfbeeld heeft het vandaag de dag niet makkelijk, maar het herstel zal van binnenuit moeten komen. Door hulp te vragen. Door uit te zoeken waar de pijn vandaan komt. Door meer van jezelf te eisen dan van de wereld om je heen.
Het zou wel eens kunnen dat zo’n vertoon van wilskracht wèl bewondering en waardering kan afdwingen.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Een hypothese over het zelfbeeld van de man
(Darkness visible, William Styron, 4/4)
Een magnifieke roman van de meest macho aller schrijvers

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: