Het unieke verhaal van twee Parijse boekhandels en hun vrouwelijke eigenaars

Twee vrouwen beginnen in dezelfde straat in Parijs elk een boekhandel. Terwijl de twee vrouwen discreet een relatie krijgen, groeien hun boekenzaken in het interbellum uit tot het epicentrum van de Parijse avant-garde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden de boekhandels een toevluchtsoord voor bannelingen en ondernemen de vrouwen – met gevaar voor eigen leven – verzetsdaden en reddingsoperaties. Dat is in een notendop het verhaal van De boekhandel van de ballingen van Uwe Neumahr.

Een verhaal met in de hoofdrol dus twee iconische boekhandels en hun twee vrouwelijke eigenaars. De twee boekenzaken liggen allebei in de Rue de l’Odéon op de Parijse rive gauche. Aan de ene kant La Maison des Amis des Livres van de Française Adrienne Monnier, waar na de opening in 1915 auteurs als Guillaume Apollinaire, Louis Aragon en Paul Valéry over de vloer komen. Aan de andere kant van de straat opent de Amerikaanse domineesdochter Sylvia Beach in 1919 Shakespeare and Company. Daar worden een aantal coryfeeën van de zogenaamde ‘Lost Generation’ – de groep Amerikaanse auteurs die in de periode tussen de twee wereldoorlogen in Parijs verbleven – zoals Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald en John Dos Passos kind aan huis. Of zoals Neumahr het schrijft: Shakespeare and Company werd snel de ‘leeszaal, ontmoetingsplaats, clubhuis, postkantoor en geldwisselkantoor voor de beroemdheden van de Amerikaanse avant-garde en degenen die dat later zouden worden’

De twee boekhandels ontpoppen zich niet alleen tot Parijse cultureel-artistieke trekpleisters, ze spelen ook een interessante rol in de literatuurgeschiedenis. Door een aantal omstreden seksueel getinte scènes botste James Joyce met zijn Ulysses aanvankelijk op een publicatieverbod in de Verenigde Staten en ook in het Verenigd Koninkrijk werd er aanvankelijk geen uitgever gevonden. Sylvia Beach durfde het wél aan om het boek uit te geven bij Shakespeare and Company… en de rest is geschiedenis.

Voor wie houdt van literatuurgeschiedenis voelt De boekhandel van de ballingen soms aan als een snoepwinkel vol lekkere anekdotes. Zo is er bijvoorbeeld de beschrijving van de teleurstellende ontmoeting tussen wee grootmeesters uit de Franse letteren: Jean-Paul Sartre en André Gide. Of de machomanier waarop Ernest Hemingway aan het einde van de oorlog met zijn privémilitie de twee boekhandels eigenhandig wil ‘bevrijden’.

Maar waar Neumahr echt het verschil maakt, is de manier waarop hij heeft bovengespit op welke manier Sylvia Beach en vooral Adrienne Monnier tijdens de bezetting een rol hebben gespeeld in het opvangen en helpen van bannelingen. Monnier speelde bijvoorbeeld een rol in de bevrijding van Joodse bannelingen in Parijs zoals cultuurfilosoof Walter Benjamin, socioloog Siegfried Kracauer en de Joods-Hongaarse schrijver Arthur Koestler. Neumahr breekt daarbij een lans om Monnier alsnog de eretitel ‘Rechtvaardige onder de volkeren’ toe te kennen, een eretitel die door Israël wordt gegeven aan niet-Joden die Joden tijdens de Holocaust hebben helpen onderduiken, ontkomen en overleven.

Neumahr, die in in 2023 ook Het schrijverskasteel publiceerde over journalisten en schrijvers die in 1946 de Neurenberg-processen hebben gevolgd, gebruikt in De boekhandel van de bannelingen een dubbele tijdlijn. De eerste lijn begint bij de opening van de twee boekhandels rond de Eerste Wereldoorlog. De tweede tijdlijn start in 1939, kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Zeker in het begin lezen die voortdurende sprongen in de tijd wat stroef, maar gaandeweg wordt de kloof in de tijd kleiner en verdwijnt ook die leeshindernis.

Voor wie het zich nog afvraagt: ja, ook vandaag bestaat er nog een Shakespeare and Company in Parijs. Maar die boekhandel ligt aan de Seine en werd pas opgericht in 1951, tien jaar na de sluiting van de winkel van Beach. De tweede Shakespeare and Company groeide eerst uit tot een literaire trekpleister voor de schrijvers van de beat generation, zoals Allen Ginsberg en William Burroughs, maar is nu vooral een toeristische attractie.

Maarten De Rijk

Uwe Neumahr – De boekhandel van de ballingen. Uit het Duits vertaald door Rogier van Kappel. Uitgeverij Het Getij – Querido Facto. 311 blz. € 24,50