Monsieur Hawarden | Van Mary naar Monsieur, van tomboy naar literaire creatie

Monsieur Hawarden telt slechts 36 pagina’s. Toch is de heruitgave van 2024 een kloeke hardcover van 237 bladzijden. Verklaring: hij bestaat voor meer dan de helft uit een tekst van documentairemaakster Annick Lesage, die de historische feiten achter de fictie uitploos.
Het was al langer bekend dat Monsieur Hawarden echt bestaan had, d.w.z. dat een man die voortdurend vrouwenkleren droeg zijn toevlucht zocht in een Ardens dorpje. Lesage is echter de eerste die zich met jachthond-allures in dat gegeven heeft vastgebeten. Als ze uiteindelijk slechts een deel van de waarheid opgedolven heeft, valt dat haar niet aan te rekenen: er is gewoon erg weinig te vinden over Mary Gillibrand, de vrouw met wie het allemaal begon.
Monsieur Hawarden was in werkelijkheid een Engels meisje uit een hoge sociale klasse, dat in een Parijs klooster naar school ging en daar de schrijfster George Sand leerde kennen. Ze waren allebei echte tomboys, droegen graag mannenkleren en dreven hun familie (die hen liefst zo snel mogelijk een goed huwelijk zag sluiten) tot waanzin.
Jarenlang leefde Mary zich uit in het mondaine leven. Totdat ze op een dag haar koffers pakte, mannenkleren aantrok en verhuisde naar een dorp in het midden van nergens. Ze stierf daar. Een foto van haar grafsteen illustreert de tekst van Annick Lesage.
En dat is zo’n beetje alles wat we over haar weten. Best vreemd, zegt Lesage, want Mary’s vriendin George Sand was een ‘veelschrijfster’, en toch is er in heel haar papierberg amper iets te vinden over Mary Gillibrand, haar hartsvriendin en zielsverwante.

De jacht op Mary Gillibrand
Lesage werpt daarom haar net steeds verder uit, op zoek naar mensen die wèl sporen hebben achtergelaten en die met Gillibrand in contact hadden kunnen komen. Dat maakt van haar nawoord een fascinerende road trip door politiek, artistiek en mondain Parijs, in de tweede helft van de 19de eeuw. Ze zit Gillibrand op alle mogelijke manieren op de hielen, en bij momenten wordt die achtervolging zo duizelingwekkend als een geslaagde car chase in een actiefilm. Ze sleept de lezer dan mee van George Sand naar Marie de Rozières (assistente van pianist en componist Frédéric Chopin), naar Chopin zelf, naar diens jeugdvriend en rivaal in de liefde Anton Wodzinski – en dat allemaal om te kunnen besluiten dat Mary Gillibrand misschien pianolessen heeft gekregen van Chopin. Grote onthullingen blijven uit, maar dat kan de pret niet drukken. Mary Gillibrand blijkt gewoon een doodgewoon mens te zijn geweest, zoals wij allemaal: iemand die heeft bestaan, maar geen sporen heeft nagelaten.
Of toch niet in de wereld van de feiten. In de wereld van de verbeelding leeft ze voort als Monsieur Hawarden. Ze is een personage geworden in een literair werk en in de verfilming daarvan uit 1968. Ook dat is een spoor.
Wist Filip De Pillecyn zelf meer over Gillebrand? Als dat zo is, laat hij het niet blijken. Hij doet geen moeite om zijn personage van een back story te voorzien, onthult niets expliciets over haar verleden of over haar motieven om Parijs in te ruilen voor een dorpje in het midden van nergens. De Pillecyn richt al zijn energie op het creëren van een sfeer rond zijn personages: een soort meewarige nostalgie.

Kleren maken/bevrijden de man
In Pont kent niemand haar, dus kan Monsieur Hawarden daar aankomen in mannenkleren en zich presenteren als een man. In Parijs was die gender-wissel natuurlijk niet uit te voeren: daar kenden de mensen haar al jarenlang als vrouw. Het dorpje Pont is dus een plek waar zij een man kan zijn – waar ze vrij kan zijn.
Maar wat voor vrijheid is dat precies? En weegt ze op tegen de oorzaak van haar nostalgie: het afgesneden zijn van verleden, familie, vrienden…? Voor de wereld die haar heeft voortgebracht is Mary Gillibrand/Monsieur Hawarden dood. Ook haar lichaam is de facto dood: liefde en seks zijn onmogelijk voor haar, want dan zou ze zich zonder kleren moeten tonen, met alle gevolgen vandien.
Het is niet allemaal kommer en kwel, want er zijn dus ook die vrijheden. De kleren maken de man, en in haar mannenkleren geniet Monsieur Hawarden van de vrijheid in al zijn aspecten. Immers, een mens in mannenhemden mag alleen wonen. Mag ongetrouwd blijven. Mag alleen door de heuvels dwalen. Mag zowat alles, allemaal zonder dat de mensen er schande van spreken.
Voor een vrouw ligt dat anders. Een vrouw is zich altijd bewust van de grenzen van haar wereld, impliceert De Pillecyn, terwijl een man die grenzen juist mag opzoeken. De vrijheid die het hoofdpersonage nastreeft is de vrijheid van de man.

Dubbelzinnige mannelijkheid
Historicus Ivan Jablonka schrijft in Mannen die deugen over de verschillende vormen van mannelijkheid, en toetst daarbij ook een dubbelzinnige vorm aan. Denk aan de held die het aandurft om te huilen om de dood van een makker, de metroseksuele voetballer die zijn vrouwelijkheid omarmt door feminiene haute couture te dragen, de rockster die tegelijk met juwelen en zijn borsthaar pronkt. De ‘mannelijkheid van de dubbelzinnigheid’ is alleen oppervlakkig gezien positief, want de vrouw ‘blijft geketend aan haar sekse’, terwijl de man zich ongestraft op het terrein van de vrouw waagt en daarmee nóg meer ruimte opeist.
In Meneer Hawarden gebeurt het omgekeerde: een vrouw waagt zich stiekem op het terrein van de man. De Pillecyn heeft de verloren geschiedenis van Mary Gillibrand aangegrepen om te onderzoeken wat er verandert in het leven als een vrouw ‘verandert’ in een man. Dit is literair experiment op het scherpst van de snee: een genadeloze en toch heel zachtzinnige ontmaskering van de ongelijke verwachtingen die onze maatschappij mannen en vrouwen oplegt. Het verdict liegt er niet om: mannen leiden een leven vol privileges.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
De geur van aarde en vruchtbaarheid
(Monsieur Hawarden, Filip De Pillecyn, 3/4)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: