Gewiekst zijn

Natasha Brown begint in haar roman meteen met niveaus te spelen, want het eerste hoofdstuk van Universeel is een journalistiek artikel. De auteur ervan is Hannah, een journaliste die op en neer gaat tussen de culturele elite en de minder geprivilegieerde klasse waar men in die elite op neerkijkt. De journalistiek heeft in het universum van Brown, net als in de werkelijkheid wellicht, veel aan charme en aanzien ingeboet. Met het artikel dat Hannah nu geschreven heeft, is ze echter weer interessant en nuttig voor haar rijke vrienden. Werkelijk iedereen praat er namelijk over.

Welk voorval beschrijft het? Dat van de mishandeling van de voorman van een anarchistische beweging, met een goudstaaf van twaalfenhalve kilo. Hoewel je zou verwachten dat de aanval van de rijken komt, is de vermoedelijke dader iemand uit de anarchistische beweging zelf. ‘De voorman van een anarchistische beweging’ lijkt een contradictio in terminis, maar geen enkele groepering ontkomt eraan enige hiërarchie aan te brengen. Dat erkent de anarchistische beweging (genaamd de Universalisten) zelf ook en dat maakt haar tot een slagvaardiger groep dan haar volledig anarchistische zusjes. Zo telt de stem van ‘Pegasus’ zwaarder als er bij een stemming een gelijke stand is. Orde en regels zorgen echter weer voor andere spanningen, met het misdrijf tot gevolg. De vermoedelijke dader, Jake, is spoorloos.

Aan de hand van een tip valt Hannahs oog op het voorval. De hoofdrolspelers krijgt ze niet te spreken, maar wel vrienden, kennissen en familie ervan. Van de eigenaar van de goudstaaf tot de moeder van Jake aan toe. Die laatste is gevoelsmatig de ster van deze korte roman. Het slothoofdstuk is vanuit deze Miriam Leonard geschreven en daarin blijkt dat ze qua gewiekstheid en afstelling van haar maatschappelijke antenne alle andere personages naar de kroon steekt. Lenny is een van de bekendste en meest controversiële columnisten van Engeland. Ze is feminist, fervent tegenstander van diversiteitbeleid, anti-Brexit en tegen de multiculturele samenleving – kortom, niet te plaatsen. Lenny zelf noemt het gezond verstand. Maar als we een kijkje in haar gedachten krijgen blijken haar standpunten minder willekeurig dan ze lijken:

Het is een uitgekookte opzet: beide kanten van het politieke debat omspannen, zodanig dat je eerst woede opwekt bij je lezers en die woede vervolgens sust. Je kunt altijd nog terugvallen op plausibele ontkenning, als het nodig is, mocht je te ver doorschieten naar de ene of andere kant. Deze strategie lijkt succesvoller in het aantrekken van abonnees dan je eenvoudigweg in een van beide kampen te scharen.

Lenny is een zakenvrouw pur sang en de zaak, dat is zijzelf. Wanneer we al vrij vroeg in de roman lezen dat Lenny Hannahs tipgever is, dat ze dus haar eigen zoon com­pro­mit­teert, dan zouden de alarmbellen af moeten gaan. Wat is Lenny’s belang en waarom heeft ze Hannah daarvoor nodig? Dit zou je het plot kunnen noemen. Universeel is daarmee nog niet plotgedreven – verre van. Het is een ideeënroman waarin Brown personages met tegengestelde opvattingen en sociale achtergronden zo vaak mogelijk tegenover elkaar zet. Niet om een kant te kiezen, maar om te laten zien hoeveel kanten er zijn. Dit doet ze met een prettige spot, bijvoorbeeld als het gaat over Lenny’s boek:

‘Het enige probleem was dat het boek gewoon niet goed verkocht,’ zegt Lenny terugkijkend. Wat bleek: de mensen die zich er niet voor schaamden No’ Mo Woke in hun boekenkast te zetten, hadden over het algemeen helemaal geen boekenkast.

De spot is geslaagd omdat hij twee kanten opwerkt. Niet alleen worden de anti-wokers neergezet als minder gecultiveerden, de meer gecultiveerden komen er óók niet goed vanaf omdat ze zich heel oppervlakkig laten leiden door hun imago. Brown heeft alle kampen goed in de smiezen. Wat me minder beviel aan Universeel was dat de roman nergens naar toe lijkt te werken. Plots is hij afgelopen; hij had ook op de helft kunnen zijn. Bij een roman hoop je dat die je niet alleen aan het denken zet, maar ook je gevoel aanspreekt. Maar op dat gebied is de roman uit balans. Brown is op meerdere gebieden soeverein, zowel in haar begrip van het kapitalisme als in haar begrip van klassenmanifestatie, die in Groot-Brittannië nog wat nadrukkelijker is dan in Nederland. Maar waarom die kennis precies in deze vorm en lengte moest worden gegoten is mij een raadsel.

Martijn van Bruggen

Natasha Brown – Universeel. Uit het Engels vertaald door Nadia Ramer. De Geus, Amsterdam. 176 blz. € 20,99.