Recensie: Eva Ludemann – Van de zee en de rivier
Van de kaart
De tv-documentaire 7 oktober – de laatste opnamen geeft een angstaanjagend verslag van de laatste uren van een groep Israëlische jongeren tijdens de Hamas-aanval op het Supernova-muziekfestival in de Negev-woestijn. In een poging aan de terroristen te ontkomen, zoeken ze een schuilplaats in een betonnen bunkertje naast de bushalte bij kibboets Re’im, vlak bij de grens met de Gazastrook. Een van de 23 jongeren in het bunkertje zet haar mobieltje aan. Daardoor is woordelijk te volgen hoe de jongeren doodsangsten uitstaan terwijl de Hamas-militanten de ene na de andere granaat naar binnen gooien. Van de 23 jongeren overleven 16 de belegering niet.
In haar verslag over de gebeurtenissen in Israël-Palestina sinds die fatale 7 oktober 2023 citeert verslaggever Eva Ludemann uitgebreid de doodsstrijd van de jongeren in het bunkertje. Het is een ijzingwekkend verslag dat de lezer de rilling over de rug doet lopen. Een van de dodelijke slachtoffers van de aanval op het bunkertje is de 20-jarige Laor Abramov Halev, een familielid van een nicht van Ludemann die in Israël woont. Ludemann, die begin deze eeuw enige tijd in Gaza woonde en werkte en sindsdien een uitgebreid netwerk van contacten in Israël-Palestina opbouwde, besluit begin 2024 af te reizen naar het conflictgebied om de stemming ter plaatse te peilen. In haar boek Van de zee en de rivier doet Ludemann uitgebreid verslag van haar bevindingen. Ze spreekt met Laors moeder Michal, die heeft besloten dat haat tegen Palestijnen haar geen troost kan bieden in het verdriet over het verlies van haar zoon. In de Palestijnse stad Ramallah is ze er getuige van hoe de student Aysar Safi door Israëlische militairen tijdens een betoging wordt doodgeschoten. Net als Laor was Aysar 20 jaar.
De levens van deze twee jongeren vormen de rode draad in het verslag dat Ludemann schreef over haar maandenlange verblijf in het conflictgebied. Twee levens die wreed werden beëindigd in de strijd tussen twee volkeren die elkaar vaak het licht in de ogen niet gunnen.
Sinds 7 oktober 2023 zijn veel Joodse Israëli’s in een kramp van wraak en haat geschoten, constateert Ludemann tijdens haar rondreis. Als ze haar gespreksgenoten tijdens ontmoetingen probeert te wijzen op de systematische onderdrukking waaraan de Palestijnen al tientallen jaren zijn blootgesteld, ‘komt mij dat steevast op woedende reacties te staan. De Palestijnen in de Gazastrook hebben ons land uit het niets aangevallen, stellen mijn Joods-Israëlische gespreksgenoten.’
Ludemann heeft het er zichtbaar moeilijk mee. ‘Ik worstel ook met het feit dat de gemiddelde Joodse Israëliër geen enkel onderscheid maakt tussen de daders van de aanvallen en onschuldige inwoners van de Gazastrook. In vrijwel elk gesprek maken Joodse Israëliërs mij duidelijk dat zij de Palestijnse samenleving als een monoliet zien: álle Palestijnen zijn terroristen die moeten worden gedood.’ Na enkele weken is Ludemann de muur van onbegrip in Israël zat en verkast ze naar de Westelijke Jordaanoever. Daar is ze niet alleen getuige van de dood van Aysar, maar ondervindt ze ook aan den lijve hoe het leven van de Palestijnen onmogelijk wordt gemaakt door de militaire bezetting en de intimidaties door Joodse kolonisten.
In de centrale hoofdstukken van haar boek gaat Ludemann meer de diepte in. Ze verhaalt hoe het corrupte bestuur in de Palestijnse gebieden is verworden tot een zetbaas van de Israëlische bezetter. Ze beschrijft hoe de zionisten zich meester maakten van het Beloofde Land en hoe de ideeën van de ultranationalistische rabbijn Meir Kahane zich de afgelopen decennia hebben geworteld in de mainstream-politiek in Israël.
De groei van kahanistisch gedachtegoed heeft bijgedragen aan het klimaat waarin de net zo radicale Hamas zijn aanvallen pleegde. Het radicalisme van Kahane en dat van Hamas hebben elkaar gevoed en versterkt en talloze onschuldige slachtoffers gemaakt, onder wie ook Aysar en Laor.
Ludemann probeert te begrijpen hoe het mogelijk is dat de doorsnee Israëli nog altijd de ogen kan sluiten voor het lot van de Palestijnen, die fysiek zo dichtbij maar in beleving zo veraf wonen. Zo komt ze erachter hoe in het Israëlische onderwijs de Palestijnen niet alleen figuurlijk maar ook letterlijk van de (geografische) kaart geveegd zijn: voor dat volk is in het Joodse narratief geen enkele plaats. Andersom is de situatie trouwens niet veel anders. Ludemann schrijft over een wetenschappelijk onderzoek naar Palestijnse en Israëlische schoolboeken.
Het toonde aan dat aan weerszijden eenzijdige nationale verhalen worden verteld, waarin de andere partij als vijand wordt afgeschilderd, en dat de informatie over elkaars religie, cultuur en dagelijks leven gebrekkig is. Ook geven beide staatscurricula de andere partij de schuld van het geweld en de gevolgen ervan, en schilderen ze hun kant af als uniek slachtoffer. Bovendien wissen geografische kaarten in beide schoolboeken de aanwezigheid van de andere kant of de grens tussen beide partijen uit.
Ludemann worstelt met zoveel wederzijds onbegrip en onwetendheid:
Als journalist heb ik de taak een zuivere observator te zijn. Maar hoe houd je een onbevangen blik in stand bij het ter plekke aanschouwen van de niet aflatende gewelddadige onderdrukking en rechteloosheid waarmee Palestijnse burgers dagelijks te maken hebben? Ik vond dat steeds lastiger, gezien de onafgebroken confrontatie met hun uitzichtloze situatie.
Het pleit voor Ludemann dat ze toch de moed heeft opgebracht om die uitzichtloosheid, die aan beide zijden wordt gevoeld, onder woorden te brengen. Ze weet met dit boek de Nederlandse lezer te doordringen van de diepgewortelde haat, frustratie en onbegrip die aan beide zijden leven.
Roeland Sprey
Eva Ludemann – Van de zee en de rivier. Berichten uit een verscheurd land. Van Oorschot, Amsterdam. 416 blz. € 26,50.
