Werken op de rand van een inzinking

Een literaire zomerhit, zo kan je Ontevreden van de Spaanse Beatriz Serrano gerust bestempelen. Het boek, met de opvallende cover van een vrouw die met haar hoofd op een kantoortafeltje ligt, werd gretig gedeeld op Booktok, Bookstagram en andere sociale media. Is de zomerhype terecht? Ja… en neen.

De 32-jarige Marisa werkt als head of creative stategy voor een reclamebureau in Madrid. Ze haat haar job en ze heeft een bloedhekel aan haar collega’s. Alleen door veel YouTube-filmpjes te kijken, weg te glippen naar het Prado en Lorazepams te slikken alsof het zoete Tic Tacs zijn, komt ze de dagelijkse kwelling van de werkdag door. Met scherpe en grappige commentaren geeft Marisa een inkijk in de leegte van haar werk in de reclamewereld: de holle presentaties, het gegoochel met woorden als ‘disruptie’, de vergaderdrift, het valse enthousiasme, de geforceerde teambuildings,…

Serrano verpakt wat maatschappijkritiek in haar roman. Niet elk onderdeel van die kritiek is even origineel. Het is geen geheim dat we leven in een tijd waarin reclame en sociale media trends dicteren en gedrag sturen. Veel mensen geloven dat ze via nieuwe producten – of het nu gaat om de nieuwste lippenbalsem of om een revolutionaire robotstofzuiger – ook meteen de belofte van een meer vervuld leven kopen. De kritiek op die oppervlakkigheid is een vrij platgetreden pad.

Maar Serrano durft in haar kritiek wel een stapje verder te gaan. Ze ziet het kantoorleven zelf als een bron van grote ontevredenheid en eenzaamheid. Dat werk dwingt iedereen in een rol, een rol waarin mensen nog maar moeilijk zichzelf kunnen zijn. Door de digitalisering en de verwachting van permanente bereikbaarheid palmt het werk steeds meer privéruimte in. Dat kan mensen uitputten en verlammen.

Precies dat gebeurt ook met hoofdpersonage Marisa. ‘Ik ben een schim van wie ik ooit was’, verzucht ze. Ze krijgt fantasieën over aangereden worden op straat. Ze balanceert steeds duidelijker op de rand van een inzinking. Zo krijgen de sarcastisch-grappige commentaren en bespiegelingen een treurige en donkere ondertoon.

Voor veel millennials, zeker vrouwelijke dertigers, zullen delen van Ontevreden herkenbaar zijn. Marisa wil als jonge vrouw sterk, idealistisch, vrijgevochten en maatschappijkritisch in het leven staan, maar ze ervaart tegelijk de grote druk van de maatschappelijke verwachtingen, met name verwachtingen rond uiterlijk, carrière, relaties, kinderen,… Serrano schuwt daarbij de zelfkritiek niet. Zo geeft Marisa bijvoorbeeld toe dat ze zelf ook de dure verzorgingsproducten koopt waarvan ze de advertenties eigenlijk misprijst en waarvan ze de werking betwijfelt. En wanneer Marisa zich na een zware vergadering ‘uit balans’ gebracht voelt en niet kan verder werken, bevestigt ze ook het stereotiepe beeld van de wat verwende en fragiele millennial.

Serrano schrijft zeker scherp en met humor en de thema’s zijn eigentijds en herkenbaar. En toch had ik haar graag wat dieper zien graven in die thema’s. Vaak is de aanzet er wel, maar volgt er weinig of geen uitwerking. Ook het einde laat me wat op mijn honger. Een lichtjes knagend onbehagen, bijna zoals Marisa na een zoveelste onbevredigende werkvergadering.

Maarten De Rijk

Beatriz Serrano – Ontevreden. Vertaald door Lies Doms. De Bezige Bij, Amsterdam. 224 blz. € 22,99.