Een schreeuw van liefde

Toen tv-maker Ellen Jens in 2023 overleed verschenen er twee rouwadvertenties in de krant van de twee mannen die ze lief had gehad: Wim T. Schippers en Adriaan van Dis. Over zijn grote liefde schreef de laatste Alles voor de reis. Roman staat er op het omslag, maar dwars door de fictieve laag kun je de autobiografische laag vol hartstocht en pijn lezen.

Van Dis heeft een wereld geschapen waarin de ik – voormalig presentator van een boekenprogramma – aan het hospicebed zit van zijn geliefde. Tijdens de geleidelijke, maar onmiskenbare aftakeling van zijn Eefje, reconstrueren ze hun decennialange samenzijn aan de hand van de reizen die ze hebben gemaakt of zouden kunnen maken. Een verhouding waarin ‘de Ander’ ook steeds op afstand aanwezig is; Eefje laat zich niet dwingen om te kiezen. Ze weet wel steeds wegen te vinden, door een eigen huisje te claimen, door reizen te plannen waar de Ander geen weet van heeft, om met de ik en relatie te hebben. ‘Eerlijkheid maakt dingen kapot. Laten we lekker geheimzinnig voor elkaar blijven.’

Alles voor de reis voelt, ondanks de fictionele laag die Van Dis aanbrengt, op veel plekken te intiem aan. Er is een gelijkenis met I.M. van Connie Palmen die haar liefde voor Ischa Meijer vastlegde, eveneens genadeloos openhartig, waardoor deze liefde eeuwigheidswaarde kreeg. Zoiets doet Van Dis ook. De liefde, die hij voor de buitenwereld een beetje verborgen hield en die Eefje uit de boeken van de ik schrapte, kan na haar dood wel bestaan – al is het slechts op papier – en eindelijk gedeeld worden met duizenden lezers.

Deze ik wordt nooit fictief, blijft Adriaan van Dis. Hij weet inzichtelijk te maken hoe groot de invloed van Eefje op zijn leven was. Hoe hij, als biseksueel, zo’n jarenlange heteroseksuele relatie heeft gekoesterd. Zij is het geweest die hem om leerde gaan met zijn beroemdheid, zij durfde met hem de demonen uit zijn jeugd onder ogen te zien. Die bevrijding van zijn trauma’s zit ook verstopt in een fantasie over de schilder Francis Bacon, de meester van pijn en vernedering. Een naar verhaal, vindt Eefje, maar wel een verhaal dat direct gekoppeld is aan de jeugd van Van Dis. ‘Ik vond mijn vader niet in pijn maar in zachtheid, en dat leerde ik bij Eefje. We hebben in de duinen achter ons oude huis gestaan, daar waar hij tekeerging. En daar heeft ze mij tot tranen gestreeld. Zonder woorden.’ Dit was een noodzakelijk boek voor Adriaan Van Dis. Voor liefhebbers van zijn oeuvre, waartoe ik mijzelf reken, is het daarom alleen al waardevol.

Coen Peppelenbos

Adriaan van Dis – Alles voor de reis. Atlas Contact, Amsterdam. 208 blz. € 22,99.

Lees ook de recensie van Marie-José Klaver over dit boek.

Deze recensie verscheen eerder in de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden</em> op 27 januari 2026.