Veinzen als tweede natuur

Kardinaal Jules Mazarin (1602 – 1661), Italiaan van geboorte, was van 1642 tot 1661 de machtigste man van Frankrijk. Naar het Franse hof gehaald door Richelieu, wiens naam in tegenstelling tot die van Mazarin wél tamelijk bekend is Nederland, volgde hij hem op als eerste minister van koning Lodewijk XIII. Na diens dood hield regentes Anna van Oostenrijk hem aan en toen de jonge Lodewijk XIV in 1643 de troon besteeg, bleef hij eerste minister. Lodewijk XIV, bouwmeester van Versailles, zou de Zonnekoning worden, maar pas na de dood van Mazarin kwam hij echt aan het roer van Frankrijk te staan, schrijft Mark Cloostermans in zijn inleiding bij Wegen naar macht. Dat is de Nederlandse titel van de vertaling van Bréviare des politiciens, een verzameling notities met inzichten in het métier van politicus en met adviezen voor hen die dat beoefenen, toegeschreven aan Mazarin en pas na zijn dood verschenen. Deze vertaling, de eerste in het Nederlands, is van de hand van Cloostermans.

De inzichten en adviezen van Mazarin hebben allemaal betrekking op het verwerven, behouden en uitbreiden van persoonlijke macht in een politiek-bestuurlijk milieu, gekenmerkt door list, bedrog en intrige. Laat nooit het achterste van je tong zien, maak van veinzen je tweede natuur, zorg ervoor dat impopulaire maatregelen niet tot jou herleidbaar zijn, ook al zijn het jouw maatregelen, en ga ervan uit dat iedereen in je omgeving, ook degenen die je als je vrienden beschouwt, dat ook allemaal doet. Moet je er dus van uitgaan dat mensen die naar macht streven, nooit helemaal oprecht zijn? Dat al hun uitingen in zekere mate geveinsd en hypocriet zijn? Ja.

Als je veinzen tot je tweede natuur hebt gemaakt, doorzie je andermans veinzen eerder en beter. Bepleit iemand met passie een zaak of een standpunt met een reeks van argumenten, waarvan de laatste de eerste tegenspreken? Dan weet je dat de pleiter het niet echt meent, want wat wordt beweerd zonder het echt te menen, wordt meteen weer vergeten. Omdat macht een aspect is van alle menselijke verhoudingen, mag je zulke inzichten en adviezen als algemeen van toepassing beschouwen. Zijn mensen dan nooit oprecht? Nee, nooit. Wacht, behalve als het gaat om haat:

Als iemand je zijn haat toont, weet dan dat dit gevoel altijd oprecht is. In tegenstelling tot liefde, kent haat geen hypocrisie.

Met name Mazarins tips over hoe je, voor jou misschien ongunstige vriendschappen tussen derden kunt beëindigen en hoe je reputaties kunt besmeuren zonder dat anderen erachter kunnen komen dat jij dat doet, hebben de auteur een slechte naam bezorgd. Slecht in de betekenis van immoreel, welteverstaan. Overigens had hij al bij leven een slechte naam om een andere reden, zijn hebzucht en de wijze waarop hij zijn macht wist te gebruiken en misbruiken voor het verwerven van enorme rijkdommen.

In Frankrijk en in andere landen waar men zijn brevier bleef lezen, werd en wordt hij vaak geassocieerd met Machiavelli en diens Il Principe, geschreven in 1513. Ik denk dat de laatste daarmee onrecht wordt aangedaan. Ja, ook Machiavelli schreef een soort handboek voor heersers met adviezen hoe hoe hun macht te behouden en zo mogelijk uit te breiden. En ook bij hem spelen bij de keuzen en gedragsregels die hij aanbeval morele overwegingen geen rol. Maar voor Machiavelli heiligde het doel de middelen: het hogere doel van de macht en dus van de heerser behoorde de deugd (virtu) te zijn. Om de deugd te kunnen dienen moet de heerser zijn macht behouden en dat vereist soms immoreel te werk gaan. Maar onverlet blijft dat zijn macht macht tot deugd is. Mazarins immoraliteit daarentegen dient ‘slechts’ behoud en uitbreiding van macht. Over een deugd die deze macht moet dienen, zwijgt hij. Zijn macht is niet macht tot iets hogers, zijn macht dient zichzelf. Mazarin vatte zelf zijn notities samen in vijf voorschriften, die je altijd in gedachten moet houden: ‘Doe alsof. Verberg, Vertrouw niemand. Spreek goed over iedereen. Denk na voordat je handelt.’

Uitgeverij Krummholz heeft Wegen naar macht mooi verzorgd uitgegeven. Het boekje is gebonden, heeft harde kaften en de tekst is in zilverwit afgedrukt op zwart papier (!)

Hans van der Heijde

Jules Mazarin – Wegen naar macht. Vertaald door Mark Cloostermans. Krummholz, Breda/Antwerpen. 158 blz. € 21,99.