Schrijftips voor Simon Vestdijk

Reading challenges zijn in de mode. Jongvolwassenen geven zichzelf in januari de opdracht het volgende jaar vijftig boeken te lezen. Of honderd. Pauline Slot, bekend van haar debuut uit 1999, Zuiderkruis, nam in 2024 afscheid van haar negentigjarige vader. Ontredderd nam ze zich voor alle 52 romans van Simon Vestdijk te lezen. In chronologische volgorde, in één jaar. Waarom? Hoe zou dit Slot helpen het verlies van haar vader te aanvaarden? Slot heeft een wat geëxalteerde verklaring over haar keuze voor Vestdijk: ‘Ik wil mijn leven met hem delen en samen de ouderdom bereiken. En dan wil ik zijn weduwe zijn.’

Vestdijk debuteerde in de jaren dertig van de vorige eeuw. In de decennia na de bevrijding was hij Nederlands beroemdste schrijver. Er waren mensen die in Doorn gingen wonen om maar in de buurt te zijn van ‘de man die sneller schrijft dan God kan lezen’ – een versregel van Vestdijks vriend A. Roland Holst. Er belden vrouwen aan de deur die zeiden dat ze een geliefde uit een van Vestdijks romans waren.

Vestdijk schreef vaak twee boeken per jaar. Hij had drie uitgevers om het allemaal te verstouwen. Lange tijd was hij de Nobelprijskandidaat voor het Nederlandse taalgebied, al werd hij niet geholpen door een aanbevelingsrapport dat vermeldde dat Vestdijk zulke moeilijke zinnen schreef. Hij had een paar populaire historische romans geschreven, maar hij bleef een schrijver die enig niveau veronderstelde bij zijn lezers. En soms streek hij het publiek ook tegen de haren in. Er waren geregeld schandalen rond zijn werk, kamervragen en lastercampagnes in de pers.

Vestdijk overleed in 1971. Pas dan begint zich een schifting af te tekenen en werden de betere titels herdrukt in hedendaags ogende paperbacks. Hierin speelde Mieke Vestdijk, de vrouw met wie hij vijf jaar voor zijn dood trouwde, een belangrijke rol. Zo werd Vestdijk ook de held van veel nieuwe schrijvers van de jaren zeventig en tachtig, zoals Doeschka Meijsing en Frans Kellendonk.

Nu kunnen wij zelf Vestdijks toptitels uitkiezen. Slots idee om het hele oeuvre in de volgorde van verschijning te lezen, is een stap terug naar vroeger. En ze merkt al snel hoe lastig de taak is die ze zichzelf heeft gesteld. Vestdijk schrijft immers niet altijd boeken waar zij zich prettig bij voelt. Hoezeer ze hem ook betuttelt, en hem schrijftips geeft, hij luistert niet. Geef hem ongelijk, hij is al meer dan een halve eeuw dood. Hij ligt niet te wachten op een vrouw die een veranderproject van hem wil maken door hem te begraven in cliché’s. Vestdijks beste werk is nog steeds zo bijzonder omdat hij op eigen kompas koerste.

Slot koos voor een soort dagboekvorm, in elk hoofdstuk leest ze een nieuwe Vestdijk. In dit dagboek worden ook alle andere beslommeringen in Slots leven vermeld. Wat voor berichtjes op haar ipad binnenkomen, wat ChatGPT haar aanraadt, hoe het liep met haar eerste roman, hoeveel er is verkocht van haar werk, wat de redacteur vindt van het boek dat wij nu lezen (‘prachtig!’), het is leuk om een vrouw zo te zien opscheppen over zichzelf. En toch is Pauline Slot niet gelukkig. Ze zegt dat ze elke week wel een inzinking heeft waarbij ze zo ‘hard als een kind’ zit te huilen. Ze vertelt over eetstoornissen van vroeger, relatieleed, zoeken naar liefde, ze zegt dat ze klaar is met de liefde, ze leest graag de adviesrubrieken voor moeilijke relaties en kijkt trouw naar B&B Vol Liefde.

Tussen haar en haar vader zijn niet alle dingen uitgesproken en wie weet komt dat ook omdat Slot altijd onderweg is van haar woning in de Randstad, naar een huisje in de Eiffel, naar Griekenland, Toscane en Zuid-Frankrijk. Als boeken een energielabel hadden zat Een jaar met Simon onder de G, met al dat gejakker. Al deze besognes zouden makkelijk een boek kunnen vullen en het is de vraag waar zo’n Vestdijk-challenge voor nodig is.

‘Een gearrangeerd huwelijk’ was aanvankelijk de titel voor Slots boek, tot iemand zag dat het niet zo’n goed idee was. Schrijvers schrijven geen boeken in de hoop dat lezers obsessief gaan fantaseren wat voor man of vrouw de schrijver zou zijn om in huis te hebben. Aan die hele parasociale rataplan zitten nare kantjes, waarover later meer. Los daarvan blijkt ook al snel dat Vestdijk, literair, geen ideale match is voor Slot. Direct aan het begin van zijn oeuvre toont hij al uit welke twee wederhelften zijn werk is opgebouwd. De ideale liefde voor Ina Damman en de satirische scheldpartijen van Meneer Visser’s Hellevaart, het staat al in zijn twee eerste romans. Die elementen blijven in het hele oeuvre bepalend, maar Slot concludeert al snel dat zij liever boeken leest die ‘mild en zacht’ zijn.

Voor mild en zacht ben je bij Vestdijk aan het verkeerde adres. Het is treurig om te zien dat Slots voorkeur voor een getemde Vestdijk haar in hetzelfde kamp brengt als de moraalridders van de jaren veertig en vijftig die bezwaar maakten tegen elke roman die gold als een affront voor kleinburgerlijk Nederland. Slot hoest ook weer de roddel op dat de auteur psychisch ‘van het pad’ raakte toen hij De schandalen schreef, een meesterwerk dat onder meer over roddelende criticasters gaat. Als studie van Vestdijks romans is Een jaar met Simon betekenisloos. Het laat hooguit zien hoe makkelijk de klok kan worden teruggedraaid.

Slot verwijt Vestdijk dat hij ‘ongelofelijk seksistisch’ is, haar vinger zit al op de cancelknop. Over zijn problematische relaties met vrouwen is genoeg bekend, huishoudsters, dienstmeisjes, ingewikkeld overspel, de manier waarop hij naar jonge vrouwen keek, het is allemaal weinig verheffend, maar het is ook wel erg lang geleden. Vestdijk was geboren in 1898, een product van de vooroorlogse standenmaatschappij en hij zat daar als schrijver vreselijk in klem. Er wordt in zijn werk op vrouwen gescholden. Je kunt dat zien als een teken van Vestdijks misogynie, maar je kunt ook denken dat de auteur op die manier laat zien hoe kleinzerig mannen zijn.

Ondertussen is Een jaar met Simon een beschamend geval van omgekeerd seksisme. Slot leest Vestdijk niet als een schrijver van literaire romans, maar als een potentiële date. Mieke Vestdijk krijgt nog een paar vegen uit de pan, als zou ze een rivaal zijn, en wanneer Slot ontdekt dat Vestdijk en Mieke een zoon (en een dochter) hadden die ongeveer in haar leeftijdsgroep zit, gaat ze die stalken. Slot vertelt haar omgeving dat er misschien wel romantiek in de lucht zit tussen haar en de zoon van Vestdijk. Lachen! In werkelijkheid hebben de zoon en vooral de dochter zich altijd zo ver mogelijk gehouden van obsessieve Vestdijkfans, maar daar kan Slot geen rekening mee houden.

Alledaags seksisme is overal. Het zit in de reality shows die Slot zo graag kijkt dat die haar werkelijkheid zijn geworden. Het zit in de muziek die we ongevraagd horen. De macht van die alomtegenwoordige massacultuur is veel groter dan die van een moeilijke romanschrijver van twee generaties terug. Als Slot de wereld wil redden van seksisme had ze beter bij zichzelf kunnen beginnen en Vestdijk laten rusten.

Herman Stevens

Pauline Slot – Een jaar met Simon. De Arbeiderspers, Amsterdam. 416 blz. € 26,99.

Update
Reactie Dick Vestdijk:
een korte opmerking bij de recensie van Herman Stevens – scherpe analyse, food for thought. Ik ben niet gestalkt want er was een nette introductie via de uitgever en na 2 mails 1 telefoongesprek, waarin de 2 standaardvragen aan bod kwamen: heb je alles van je vader gelezen: nee, en wat is je lievelingsboek: De kellner en de levenden. Dat was afgelopen zomer, de challlenge / uitdaging leek me een interessant project maar wel de vraag wat voor boek dat dan zou opleveren. Zou ik het gaan lezen, als het niet om het werk van mijn vader zou gaan?