Imagine Yoko Ono

Kan een journalist de waarheid vertellen over een vriend? Die vraag stelt David Sheff zich in zijn biografie van kunstenares Yoko Ono (1933). Hij is zich bewust van een ‘zekere vooringenomenheid’, want hij was jarenlang goed bevriend met Yoko, vooral kort na de moord op haar man John Lennon. Zijn boeiende boek is beslist geen kritiekloze hagiografie geworden, maar Sheff had wel duidelijk een missie: de vele misverstanden over Yoko Ono uit de weg ruimen. Daar is hij goed in geslaagd.

Alles in het leven van de in Japan geboren Yoko Ono is groots, dramatisch en meeslepend. Ze groeide op in een steenrijke, muzikale familie in Japan, maar leed als kind honger en ontberingen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog kreeg ze een uitstekende opleiding, aanvankelijk in Japan en later in de Verenigde Staten, waar ze met haar ouders naartoe verhuisde. Een formele kunstopleiding maakte ze niet af, maar ze werd wel kunstenaar. Al gauw trok ze de aandacht met haar even ludieke als revolutionaire conceptuele kunst. Verbeelding, het vermogen om je dingen voor te stellen, staat centraal in haar werk. Beroemd werd onder meer haar ‘Painting to be stepped on’, een blank canvas geïnspireerd op stapprenten uit het vijftiende-eeuwse Japan. Ze liet bezoekers in zakken stappen voor haar ‘Bag Piece’ en voor ‘Cut Piece’ mochten bezoekers haar kleding kapot knippen. Ook maakte ze muziek, met en zonder haar eerste man Toshi Ichiyanagi, waardoor ze in contact kwam met de vernieuwende componist John Cage.

Met haar tweede man Tony Cox woonde Yoko Ono enige tijd in Japan. Hij legde de basis voor haar boek Grapefruit waarin haar ‘instructiestukken’ verzameld werden. Ze verzon zelf het woord ‘Instructure’ voor haar kunstwerken: instructie en structuur. Het waren bijvoorbeeld richtlijnen voor mentale handelingen die uitgevoerd moesten worden met voorwerpen die op sokkels lagen. Ze ontwierp een geheel wit schaakbord, getiteld ‘Play it by trust’. In 1963 kreeg ze met Cox een dochter, Kyoko, maar Yoko was mentaal heel instabiel en had net een poos in een kliniek doorgebracht. Zonder man en kind vertrok ze in 1964 weer naar New York.

Toen Yoko Ono in 1966 een expositie in Londen had, kwam Beatles-ster John Lennon haar werk bekijken en ze kregen een relatie. Sheff benadrukt dat John verliefd werd op Yoko en niet andersom. Hij stelt zelfs dat John door Yoko’s aanwezigheid langer bij de Beatles is gebleven, waar velen juist aannemen dat Yoko het einde van de Beatles heeft veroorzaakt. Het is schokkend om te lezen hoe negatief het beeld van Yoko was. Ook ‘respectabele’ kranten beschreven haar in racistische termen als ‘aapachtig’, ‘vuile Jap’ en ‘heks’. Kortom: begin jaren zeventig was ze in Engeland een van de controversieelste dames sinds Wallis Simpson. Mede daardoor verhuisden ze naar New York, waar de FBI vervolgens het leven van John Lennon zuur maakte. Na een breuk van bijna een jaar, zijn ‘lost weekend’, was hun relatie hecht en stabiel. De laatste vijf jaar van zijn leven was John de huisman en zorgde voor zoontje Sean terwijl Yoko Ono het familiebedrijf runde.

Het huwelijk met John Lennon heeft Yoko Ono veel gebracht: intensieve creatieve samenwerking, roem, rijkdom en haar zoon. Samen schreven ze het wereldberoemde ‘Imagine’ en hoewel John de melodie schreef, waren het idee, de titel en de tekst geïnspireerd door Yoko’s concept van wensvervulling. Het huwelijk heeft haar ook veel gekost. Tony Cox ontvoerde hun dochter zodat ze haar jarenlang niet zag. Ze moest voortdurend op haar hoede zijn voor mensen die misbruik van hen wilden maken. De roem kostte John Lennon uiteindelijk het leven en Yoko en Sean hun gevoel van veiligheid. Hun appartementen in het Dakotagebouw waarvoor John vermoord werd veranderden in een bunker.

Na de moord op Lennon leefde Yoko Ono bijna twintig jaar samen met de Hongaarse kunstenaar Sam Havadtoy, die echter non-existent was voor het grote publiek. Ze verstopte hem een beetje en bleef zo vooral de weduwe van John Lennon. In haar latere jaren maakte ze veel feministische kunstwerken, zoals de Mommy is Beautiful-installaties, mede geïnspireerd op haar eigen moeizame verhouding met haar kille moeder. Volgens critici zijn haar performancewerken en muziek met elkaar vervlochten, maar haar kunst lijkt meer waardering te krijgen van het grote publiek. Haar ‘vocalisaties’ op avant-garde-evenementen zijn ook te omschrijven als geschreeuw en gekreun. Ook al wilde Yoko Ono geaccepteerd en gewaardeerd worden, ze zei ook dat ze vond dat een optreden niet geslaagd was als niet de helft van het publiek weggelopen was. Uiteindelijk werd haar (geremixte) muziek heel populair in clubs en stond hoog in de dancecharts. Vooral haar muzikale samenwerking met haar zoon Sean lijkt haar gelukkig te maken.

David Sheff is duidelijk een bewonderaar van Yoko Ono (en John Lennon). Hij is onder de indruk van hun strijd voor vrede, van zijn muziek en van haar kunst. Het is knap hoe hij in een relatief compacte biografie van zo’n 350 tekstpagina’s al haar albums en veel kunstwerken kan beschrijven. Gelukkig toont hij zich niet blind voor Yoko Ono’s soms wonderlijke gedrag. Waar hij kort over het heftige drugsgebruik van het paar schrijft en haar aandeel in het ‘lost weekend’ enigszins bagatelliseert, weidt hij uit over haar hang naar het occulte. Toen John nog leefde had ze al regelmatig helderzienden geraadpleegd, maar na de moord wendde ze zich in haar verdriet tot tientallen mensen die in contact beweerden te staan met ‘hogere machten.’ Ze liet horoscopen haar beslissingen bepalen en veranderde reisafspraken op het allerlaatste moment.

In 2000 schreef kunstcriticus Arthur C. Danto: ‘Yoko Ono is oprecht een van de origineelste kunstenaars van de afgelopen vijftig jaar. Haar roem maakte het vrijwel onmogelijk om dat in te zien.’ Haar roem is inderdaad zo groot dat een biografie met alleen de voornaam ‘Yoko’ al genoeg lezers trekt, ook in Nederland. De ondertitel van de Nederlandse vertaling is echter ‘de biografie’ in plaats van ‘een biografie’. Dat klinkt definitief en dat lijkt me niet passend, want Yoko Ono leeft nog als ik dit schrijf. Wie weet wat ze nog kan verbeelden? Als ik voortaan ‘Imagine’ hoor, zal ik niet alleen aan John Lennon denken, maar vooral aan Yoko Ono.

Petra Teunissen

David Sheff – Yoko. De biografie. Vertaald door Petra C. van der Eerden en Janine van der Kooij. Nijgh & van Ditmar, Amsterdam. 320 blz, € 24,99.

Eerder verscheen deze recensie van Jaap Krol over het boek.