Wie is het echte zeemonster?

In het jeugdboek Gefluister in de golven komen spannende en sprookjesachtige verhalen voor met als thema water. Verwacht alleen niet altijd een einde in de trant van ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’. Er vallen namelijk heel wat doden. De personages variëren van kapitein Zwartbaard tot de kokkelkoningin. Ook de locaties verschillen per verhaal: van woeste zeeën tot kloosters. De prachtige illustraties brengen de mythische figuren en plaatsen verder tot leven. Ze komen het best tot hun recht wanneer ze dromerig, pastelkleurig en enigszins abstract blijven, zoals bij de zee die als een hand een boot aanvalt.

De verhalen kun je het beste in de aangebrachte volgorde lezen om spoilers te voorkomen en sommige verwijzingen beter te kunnen begrijpen. Het verhaal ‘De meermin van Edam’ vind ik het origineelst en fantasierijkst. Vooral wanneer het onduidelijk is of de groene meermin zonder staart en stem daadwekelijk een mythisch zeewezen is. Wellicht helpt het dat dit een van de weinige verhalen is met kinderen in de hoofdrol, waardoor de soms wat zwart-witte schrijfstijl beter tot zijn recht komt.

Vrijwel elk verhaal wordt afgewisseld met een historisch intermezzo, waarin de lezer soms direct wordt aangesproken. Jammer genoeg voelen sommige verhalen wat van de hak op de tak aan, alsof ze vooral dienen als bruggetje naar de volgende tekst. Dat zorgt enerzijds voor afwisseling, maar werkt anderzijds verwarrend door de toonwisseling en het opsommende karakter. De feitjes die worden aangestipt zijn interessant maar blijven wat aan de oppervlakte. Zo zou ik bijvoorbeeld liever meer lezen over de Vliegende Hollander dan over de drie andere, minder bekende schepen. Tegelijkertijd zijn sommige weetjes zo fascinerend dat ze een eigen verhaal verdienen, zoals de Japanse traditie om watergeesten te weren met een pollepel.

Af en toe wordt er gespeeld met knipogen naar de geschiedschrijving, bijvoorbeeld wanneer de verteller benadrukt verschillende ooggetuigen te hebben gesproken, dus het moet wel echt gebeurd zijn – want ‘monniken liegen natuurlijk niet’. Die humoristische benadering werkt goed, maar die rode draad wordt helaas niet altijd consequent doorgetrokken. Daardoor lijkt het boek soms op meerdere ideeën te rusten. Bovendien is het beter om het boek niet in een ruk uit te lezen, maar de verhalen te spreiden over meerdere nachten voor het slapengaan. Anders loopt het wel erg vaak slecht af met hebzuchtige mensen, terwijl God en de duivel alom aanwezig zijn. De kerk speelt soms een grotere rol dan de zeemonsters, terwijl me die juist veel boeiender lijken dan kosters, nonnen en dominees.

De verhalen tonen vooral de slechtste kanten van de mens. Veel personages zijn geldbeluste en gierige monsters, die anderen liever laten verhongeren dan een van hun vele goudmunten af te staan. Hoeveel ze ook bezitten, het is nooit genoeg. De duivel zegt niet voor niets: ‘Het kwaad zit toch echt vooral in u. In de mens. Hebzucht, woede, afgunst, de leugens en het bedrog. Zonder dat zou ik niet kunnen bestaan.’ De meeste hoofdpersonages komen er niet levend of zonder eeuwige vloek vanaf, waardoor het lastig is om je echt aan hen te hechten. Toch heeft de meerman een plekje in mijn hart veroverd, omdat hier voor het eerst een moreel dilemma ontstaat: hij is alleraardigst, maar steelt de zielen van verdronken zeelui en bewaart ze in kruiken.

Ik heb niets tegen duistere verhalen over bijvoorbeeld bijltjesmannen, maar wel tegen moralistische verhalen. Een gierige rijke vrouw die uiteindelijk van honger sterft komt belerend over. Gelukkig heeft het laatste verhaal het gelukkigste einde, wat juist weer verrassend is. Achterin staat een lijst met tips en bronnen om meer (zee)monsters te vinden. Al hoef je daarvoor wellicht alleen maar in de spiegel te kijken.

Elisa Ros Villarte

Margaretha van Andel – Gefluister in de golven. Verhalen over legendarische spookschepen, piraten, meerminnen, zeemonsters en ander druipend gespuis. Geïllustreerd door Marieke Nelissen. Lemniscaat, Rotterdam. 256 blz. € 24,99.