De onderstaande recensie van Schildersverdriet komt uit 2005.

Bleke scènes

Tegen het einde van Schildersverdriet ben ik ineens als een haas terug gaan bladeren. Had ik het wel helemaal goed begrepen? Bregje en Adriaen waren toch in Brugge anno 1540 met elkaar getrouwd? Op bladzijde 26 vraagt ze na het vrijen of ‘haar man’, de wat oudere kunstschilder Adriaen van Strijen niet meer van die paapse voorstellingen wil maken, want zij is over gegaan naar het nieuwe geloof. Dus ze waren echt met elkaar getrouwd. Maar hoe kan het dan dat Bregje en Adriaen elkaar ruim dertig jaar later in Naarden niet meer herkennen?

Dit is toch werkelijk een serieus probleem, denk ik. Herken je elkaar niet meer wanneer je een paar jaar met elkaar hebt gewoond en lief en leed hebt gedeeld, vervolgens elkaar door omstandigheden uit het oog verliest en elkaar dan jaren later plotseling weer tegenkomt? Ik geloof er niets van, natuurlijk herken je elkaar, je herkent elkaar uit duizenden. Je ruikt het en je voelt het. Dat kan toch niet missen! Maar niet in dit boek van Jacques Kruithof. Bregje en Adriaen komen elkaar min of meer per ongeluk in een herberg in Naarden tegen, vlak voordat daar de Spaanse troepen in 1572 een grote moordpartij aanrichten. En ze herkennen elkaar niet. Ik vond het maar vreemd, kon het niet geloven, daarom zeur ik er hier dus ook zo lang over en ik raakte de greep op dit boek helemaal kwijt.

Kruithof presenteert ons in deze ze roman een aantal scènes uit de vaderlandse geschiedenis. De godsdiensttwisten in de Zuidelijke Nederlanden rondom 1540 en later de opstand tegen Spanje. Hij voegt een paar fragmenten uit P.C. Hoofts Nederlandsche Historiën toe om het geheel een authentieke laag te geven. Zijn hoofdfiguren zijn min of meer ‘gewone mensen’ die speelbal worden van de omstandigheden en erdoor door vermorzeld raken. Maar echte karakters worden het niet, het blijven illustraties bij allang bekende historische plaatjes. Adriaen, de kunstschilder schilder die niet kan kiezen en Brechtje, de vlotte vrouw die wel kiest.

Het punt is dat Kruithof geen nieuwe, vreemde, onbehoorlijke of verwilderde blik op deze historische periode laat zien. Alles is al bekend en Kruithof voegt weinig toe. Je had dus gemene Spaanse soldaten, nare inquisiteurs en bij de nieuwe gelovigen had je ook wel eens huichelaars. Hiervan ga ik echt niet meer op de banken.

Sterker nog, met weemoed en verlangen herinnerde ik me tijdens lezing van dit bleke boek het meesterwerk De Vuuraanbidders van Simon Vestdijk dat zich in ongeveer dezelfde periode afspeelt. Wat een schitterend jaloersmakend boek is dat! Zinderende scènes, avonturen, seks, vlammende betogen over godsdienst en ook nog een historisch beeld dat mijn beeld over de godsdienstoorlogen voorgoed kleurde.

Niet het allang bekende, maar het mogelijke onbekende, dat beschreef Vestdijk. En daar moet het toch echt in historische romans om gaan. Misschien is het niet eerlijk om dit boek met dat van Vestdijk te vergelijken, omdat Vestdijk in dit genre natuurlijk de grootste van allemaal is. Maar Kruithofs boek doet niet eens een poging iets nieuws neer te zetten, de historie in een nieuw jasje te steken, er een nieuwe kleur aan te geven of er een zinderende visie op los te laten.

Kees ’t Hart

Jacques Kruithof – Schildersverdriet. Atlas, Amsterdam. 174 blz.

Deze recensie verscheen voor het eerst in de Leeuwarder Courant op 24 juni 2005.