Komen en gaan van moslims

Wie een boek schrijft met als titel De vele werelden van de islam (in het Engels Worlds of Islam) weet dat hij een heleboel hooi op de vork neemt. Het beginpunt van zo’n beschrijving van de moslimwereld en -geschiedenis is gemakkelijk te vinden, maar waar eindigt zo’n speurtocht? Dat beginpunt ligt op het Arabisch schiereiland, waar een koopman uit Mekka in het begin van de zevende eeuw openbaringen van de aartsengel Gabriël ontvangen zou hebben. Deze Mohammed riep zijn familie en stadsgenoten op om die goddelijke aanwijzingen te volgen en hun veelgodendom in te ruilen voor het aanbidden van de enige ware God, Allah.

Omdat de boodschap van Mohammed in zijn geboortestad op de nodige vijandigheid stuitte, besluit hij te vertrekken naar het naburige Jathrib, het latere Medina. Daarop ontstond een felle broedertwist tussen beide gemeenschappen, die na jaren van strijd uitmondde in een vredesverdrag. In 632 overleed Mohammed. Hij had, zo schrijft de Britse hoogleraar James McDougall in zijn omvangrijke overzichtswerk over de werelden van de islam, ‘Mekka en Medina verenigd en zijn boodschap verspreid onder de volken van Arabië. In de volgende tien jaar zouden zijn opvolgers erin slagen die boodschap vanuit de woestijn de wereld in te brengen.’

In de loop van vele eeuwen heeft de islam vervolgens zijn vleugels uitgeslagen over vrijwel de hele wereld. Wat islamieten met elkaar verbond, was niet alleen een gedeeld geloof, maar ook een netwerk van gedeelde waarden, culturele en juridische opvattingen, en handelsbetrekkingen. Hoe verschillend ze ook waren, ze hadden (en hebben tot op de dag van vandaag) uiteindelijk het gevoel tot dezelfde familie te behoren. In de woorden van McDougall: ‘De grote wereld van de islam, ontstaan door de Arabische veroveringen en de reizen van moslims naar buiten het kalifaat, kreeg vorm door rechtsgeleerdheid en handel, bedreven door rondreizende geleerden en kooplieden. Daarnaast zagen veroveraars hun kans schoon.’

Naarmate de islam zich over de wereld verspreidde, kwamen moslims natuurlijk in contact met andere volkeren, culturen en geloven. Die hebben in de loop der eeuwen ook weer hun stempel gedrukt op de islam zoals die zich in bepaalde delen van de wereld ontwikkelde. Het was een voortdurende uitwisseling van gebruiken. ‘Naarmate de moslimgemeenschap groeide, vonden mensen meer manieren om enerzijds erbij te horen en anderzijds hun eigenheid te benadrukken als ‘volkeren en stammen’ naast andere, onder één God.’

Die ontwikkeling van eenheid in verscheidenheid, en van een uitdijende moslimgemeenschap temidden van andere volken en geloven, vormt het hart van McDougalls imposante boek. Niet alleen de opkomst en ondergang van rijken en religieuze opvattingen passeren de revue, ook de ontwikkelingen op het gebied van handel, politiek, kunst en wetenschap hebben hun stempel gedrukt op de volgelingen van Allah en de manieren waarop zij hun werkelijkheid vormgeven.

Het is de verdienste van McDougall dat hij al deze ontwikkelingen in dit caleidoscopische boek heeft weten te vangen. Het voert in dit korte bestek te ver om dit boek om enigerlei wijze samen te vatten. Wel maakt McDougall in dit historische exposé duidelijk dat ‘de’ moslimwereld niet bestaat. De islamitische wereld, zo stelt hij, wordt gevormd door iedereen die zichzelf beschouwt als moslim en daarnaar probeert te leven.

De wereld van de moslims en hun ideeën werden niet alleen gevormd door onderlinge religieuze twisten en andere verschillen, maar evenzeer in de confrontatie, en soms ook samensmelting, met andere politieke stelsels, rijken en religies. Dat maakt het komen en gaan van moslims in de wereldgeschiedenis tot een nog immer spannend avontuur, waarvan McDougall zijn lezers in dit boek deelgenoot weet te maken.

Roeland Sprey

James McDougall – De vele werelden van de islam. Een mondiale geschiedenis. Querido Facto, Amsterdam. 568 blz. € 39,99.