Europa, here we go!

Europa, we horen, lezen en spreken er vrijwel dagelijks over, maar wat is het nou precies, en wat niet? Europa is meer dan alleen een continent, maar anders dan wereldmachten als de Verenigde Staten, Rusland of China is het geen monolitisch blok, maar meer een veelkleurige lappendeken. De Britse historicus Timothy Garton Ash, die de wording van het hedendaagse Europa in tal van boeken heeft belicht, doet in zijn jongste publicatie een poging om dat soms ongrijpbare Europa te definiëren en een plekje te geven in de wereldgeschiedenis en op de wereldkaart. Hij houdt het vooral luchtig, een beetje zoals Niels van der Laan en Jeroen Wu in ‘Even tot hier’ in één minuut een ‘best wel ingewikkeld onderwerp’ samenballen: Here we go!

Over zijn motivatie is Garton Ash helder:

Ik ben nog nooit zo bezorgd geweest als nu. Daarom heb ik in dit boekje geprobeerd te destilleren wat Europa is, hoe het geworden is zoals het nu is, en waarom de toekomst ervan nu aan een zijden draadje hangt. Ik hoop dat je het interessant zult vinden. Het is een heel korte introductie op ’s werelds kleinste en grootste, oudste en nieuwste, meest verenigde en meest verdeelde continent.

Alleen al uit die laatste zin wordt duidelijk dat Europa van tegenstellingen aan elkaar hangt en een vat vol tegenstrijdigheden is. Op zoek naar de contouren van het continent gaat Garton Ash eerst op zoek naar de kern ervan. Die reis brengt hem naar het dorpje Purnuškés, even ten noorden van de Litouwse hoofdstad Vilnius, dat zich met trots afficheert als het geografische centrum van Europa. De vraag is alleen of die eretitel wel klopt, want dat hangt immers samen met de vraag waar Europa begint en ophoudt: horen de Azoren erbij, of Groenland, Istanboel? De definitie van waar Europa begint en waar het ophoudt is door de eeuwen heen nogal fluctuerend geweest: H

et ene moment zit je erin, het volgende moment niet meer. Je kunt denken dat je een Europeaan bent, maar andere Europeanen vinden van niet. Je mag dan menen dat je niet in Europa woont, maar mensen buiten Europa denken van wel.

Europa als ‘fluïdum optimum’: dat laat zich lastig vastleggen, zo blijkt uit het betoog van Garton Ash, die en passant een beknopt overzicht geeft van de volkeren die in de loop der eeuwen het continent van buitenaf veroverden en er hun sporen nalieten. In een volgend hoofdstuk probeert hij het continent te definiëren aan de hand van een aantal elementen die de geschiedenis ervan blijvend beïnvloed hebben: Rome, het christendom, de Verlichting, de opeenvolgende imperia die het continent gekend heeft, de landen en steden op het continent, de oorlogen en revoluties die er altijd zijn geweest, net als trouwens migratie, en de individuen (groot en klein) die altijd hun stempel op Europa hebben gedrukt.

Al schrijvende weeft Garton Ash een veelkleurig kleed waarin de veelzijdige contouren van het hedendaagse Europa steeds helderder oplichten. Hij staat stil bij de idealen van de grondleggers van de Europese eenwording en schetst hoe huidige generaties, die de verschrikkingen van twee wereldoorlogen niet meer op het netvlies hebben staan, de historische urgentie van die samenwerking uit het oog zijn verloren.

Een blik op de ontwikkelingen van de afgelopen jaren baart Garton Ash grote zorgen dat ‘het Europa van antiliberalisme, nationalisme en desintegratie’ de komende jaren de overhand zal krijgen. ‘Onze grote fout in de periode na de val van de Muur was denken dat de gebeurtenissen in en na 1989 op de een of andere manier het nieuwe normaal in de wereldgeschiedenis waren, terwijl ze de grote uitzondering vormden’.

Toch houdt Garton Ash vertrouwen in de uiteindelijke veerkracht van Europa:

Als we durven veranderen, kunnen we de essentiële onderdelen van onze Europese manier van leven behouden en onze belangen en waarden verdedigen, zelfs in een postwesterse wereld. […] Het enige wat we nodig hebben is de vastberadenheid om te vechten voor dat waarin we geloven, de politieke fantasie om het volledige potentieel van Europa te benutten – en de moed om te hopen.

Roeland Sprey

Timothy Garton Ash – Europa in 7 ½ hoofdstukken. De kortste introductie op ’s werelds oudste en nieuwste continent. Vertaald door Inge Pieters. De Geus, Amsterdam. 208 blz. € 21,99.