Wanneer een pelgrimstocht een kruisgang wordt

Nu hij stilaan richting eindstreep van het leven gaat, wil zeventiger Eduard Bottelaer nog graag een goede daad verrichten en daarmee zijn eigen bestaan rechtvaardigen. Hij wil graag een kloof dichten, een ravijn vullen. Bottelaer trekt daarom voor iemand anders op pelgrimstocht richting Lourdes, maar de pelgrimage mondt uit in een kruisweg.

Voor wie vertrouwd is met het werk van Guido Van Heulendonk is het hoofdpersonage van De ravijnenvuller een oude bekende. Een jongere versie van Eduard Bottelaer dook namelijk eerder al op in het debuut Hoogtevrees en ook later in Paarden zijn ook varkens, waarmee Van Heulendonk in 1996 de Gouden Uil heeft gewonnen.

Intussen is Eduard Bottelaer een zeventiger die terugblikt op een leven dat misschien nog het best te vergelijken valt met een gemiddelde Belgische of Nederlandse dag op het vlak van weersomstandigheden: grijs en erg wisselvallig. Bottelaer is gescheiden en kinderloos en heeft als gepensioneerde vertegenwoordiger en mislukte B-acteur schijnbaar nog maar weinig om zich echt op te verheugen in de herfst van zijn leven.

Tegen die achtergrond is Bottelaer op zoek naar ‘iets wat het allemaal rechtvaardigt’. ‘Het’ staat dan voor zijn eigen passage op onze aardbol. ‘Enig verzet is aan de orde’, besluit Bottelaer. Mee geïnspireerd door twee boeken waarin ravijnen een rol spelen – Babi Jar van Anatoli Koeznetsov en Outer Dark van Cormac McCarthy – besluit Bottelaer dat hij zelf ‘ravijnen’ wil vullen, of beter gezegd: goede daden wil verrichten die het verschil kunnen maken.

Aan uitdagingen geen gebrek. In het boek zitten verwijzingen naar de oorlog in Oekraïne, de klimaatverandering, fake news, AI, enz. Maar Bottelaer begint met een kloof van beperktere omvang. Hij biedt zijn gelovige (en rijke) tante Mimi aan om voor haar op bedevaart naar Lourdes te gaan en om een brief voor Maria mee te nemen.

Wat volgt is een road trip richting Pyreneeën waarbij Bottelaer en zijn Toyota van de ene mislukking in de andere hindernis sukkelen. Ik heb ze niet geteld, maar het zou me niet verbazen als Bottelaer op zijn vermaledijde pelgrimstocht door Frankrijk veertien staties aflegt, exact evenveel als de kruisweg van Jezus.

Wat de persoonlijke ‘Via Dolorosa’ van Bottelaer ondanks alle tegenslagen toch zo aanstekelijk maakt, is het soepele, eloquente proza van Van Heulendonk. De Vlaming, die met zijn vorige boek De kroon met twee pieken nog (meer dan terecht) in 2025 genomineerd werd voor de Libris Literatuurprijs, staat bekend om zijn ironische toon en zelfspot. Maar die keuze is niet zonder risico. Eén grap die niet ‘landt’ of één verkeerde woordspeling en sommige lezers haken af.

Een voorbeeld: ‘Bottelaer bedacht dat zijn eigen solidariteit met Oekraïne nog niet verder was geraakt dan het niet openen van de Oekraïense schoonheden online-spam, die sinds kort tien keer per dag in zijn mailbox zat’. Van Heulendonk mikt niet op de bulderlach, eerder op de ingehouden monkellach. Daarin slaagt hij, wat mij betreft toch, meermaals .

Er zit in De ravijnenvuller ook een perfecte quote voor mensen die al eens het verwijt krijgen dat ze te veel lezen of te veel boeken hebben. Te veel boeken is voor het personage Ganzeveer in het verhaal een concept dat hij niet kan vatten: ‘Te veel boek was, in zijn optiek, iets als te veel water voor een vis’.

Maarten De Rijk

Guido Van Heulendonk – De ravijnenvuller. De Arbeiderspers, Amsterdam. 270 blz. € 24,99.