Scherpzinnige observaties, grappig en akelig actueel

Zou ik Oorlogsdagboek van Astrid Lindgren anders hebben gelezen als ik niet zou weten dat uit de huisvrouw van midden dertig die deze stukken neerpende al snel na de oorlog de wereldberoemde kinderboekenschrijfster zou voortkomen, de heldin van mijn jeugd? De vrouw van mijn stukgelezen exemplaren van Pippi Langkous, Emil van de Hazelhoeve, Ronja de Roversdochter en De Gebroeders Leeuwenhart. Wat verlangde ik naar een jeugd in Zweden, naar de bossen, de ruimte, de vrijheid.

Een paar jaar geleden lazen we met de boekenclub Deze dag, een leven, de biografie van de hand van Jens Andersen uit 2015. Ik weet niet meer of het daarin ging over haar oorlogsdagboeken (vast…) maar wel dat ze tot hoge leeftijd in bomen klom. Wat een vrouw! Kortom: ik begon niet geheel onbevooroordeeld aan dit boek, maar gelukkig stelt Lindgren niet teleur. De eerste passage van haar dagboek, op 1 september 1939., luidt als volgt:

O! Vandaag is de oorlog begonnen. Niemand wilde het geloven. Gistermiddag zaten Elsa Gullander en ik nog in het Vasapark in alle gemoedelijkheid op Hitler te mopperen, terwijl de kinderen om ons heen renden en speelden, en waren we het erover eens dat het vast géén oorlog zou worden – en vandaag! De Duitsers hebben vanochtend vroeg diverse Poolse steden gebombardeerd en rukken van alle kanten in Polen op. Hamsteren heb ik zo lang mogelijk vermeden, maar vandaag heb ik wat cacao, thee, zeep en andere spullen gekocht.

Eén alinea en ik was verkocht. Het contrast tussen het kleine, vredige tafereel en de gruwelijke ontwikkelingen op het wereldtoneel. De luchtige opmerking over Hitler waardoor je meteen moet glimlachen en tegelijkertijd het gevoel van dreiging: hoe gaat dit voor ons aflopen. Meteen heeft ze je te pakken.

Lindgren toont zich in haar dagboeken een fervente krantenlezer die interessante artikelen uitknipt en inplakt (begrijpelijk maar toch ook jammer dat er in de Nederlandse editie slechts een selectie is opgenomen) en ontpopt zich als een scherpzinnige observator. Neem deze passage:

De haat stopt niet op de dag dat het vrede wordt; het is niet zo dat degenen van wie de verwanten in Duitse concentratiekampen doodgemarteld zijn, alles vergeten alleen omdat het vrede is, en de herinnering aan de duizenden doodgehongerde kinderen in Griekenland zal heus nog in de harten van hun moeders huizen, in het geval dat die moeders het zelf hebben overleefd.

Een extra dimensie krijgt het dagboek als ze in de loop van 1940 een baan krijgt bij de afdeling briefcensuur in Stockholm. Ook al moet ze de brieven die ze leest geheim houden, ze kan het niet nalaten sommige exemplaren op te nemen in haar dagboeken. Aangrijpende brieven zijn het, over het lot van de Joden, over gruwelijke verhoortechnieken door de Duitsers.

Boeiend is ook haar Scandinavische blik op de oorlogsontwikkelingen. Waar voor ons toch vooral de Duitsers als het ultieme kwaad golden, wordt er daar anders over gedacht:

Het ergste is dat je binnenkort geen nederlaag van de Duitsers meer durft te wensen, want nu zijn de Russen weer in beweging gekomen. […] Een verzwakt Duitsland kan voor ons hier in het Noorden maar één ding betekenen: dat we de Russen over ons heen krijgen. En dan geloof ik dat ik liever mijn hele leven ‘Heil Hitler’ zeg dan dat we de Russen over ons heen krijgen.’

En dan is er ook nog het ingewikkelde feit dat Zweden als een van de weinige landen in Europa buiten de oorlog blijft, al is dat meer geluk dan wijsheid. Schrijnend zijn de kerstpassages, waarbij ze elk jaar minutieus noteert wat er op het menu staat en welke cadeautjes de kinderen krijgen. Ze vormen een door Lindgren diepgevoelde discrepantie met de tekorten in de rest van Europa.

Het zijn juist die persoonlijke passages in haar dagboeken, van haar op een enkele rimpeling na gelukkige leven, die het dagboek lichtheid geven en waardoor je jezelf zo goed met de schrijfster kunt identificeren. Bovendien is ze ondanks al het leed dat ze beschrijft, ook vaak heel geestig. Over een inzameling voor Finland schrijft ze:

Zelf ben ik eergisteren op zolder geweest om bij elkaar te graaien wat ik kon vinden, onder andere de ‘koetsiersjas’ van Sture en moeders [schoonmoeders] macabere vest. Ofschoon de Finnen al genoeg op de proef worden gesteld – ook zonder moeders vest.

Nog een vraag die me bij lezing steeds bekroop. Zou ik dit dagboek anders hebben gelezen als me niet voortdurend het gevoel bekroop dat het hartstikke actueel is met verhalen in de kranten over een Derde Wereldoorlog, met de Russische dreiging, de zoveelste winter die het noodlijdende Oekraïne te wachten staat, de genocide in Gaza? Zoals Lindgren schrijft: ‘Je wilt gewoon niet geloven dat zoiets in de twintigste eeuw kan gebeuren.’ Hetzelfde geldt voor de eenentwintigste, maar garanties zijn er niet.

Esther van der Meer

Astrid Lindgren – Oorlogsdagboek. Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen. Nijgh en van Ditmar, Amsterdam. 344 blz. € 20.