Caleidoscopisch palet

Elif Shafak weet de harten te stelen van een almaar uitdijende groep lezers. Al een jaar lang handhaaft haar laatste roman Er stromen rivieren in de lucht zich op een comfortabele middenpositie in de lijst van bestverkochte boeken in Nederland. Wat verklaart het succes van deze Turks-Britse schrijfster? Alle aanleiding om een van haar eerdere romans, die de uitgever na twaalf jaar opnieuw op de markt brengt, ter hand te pakken.

In Het huis van de vier winden stelt Shafak het zware onderwerp ‘eerwraak’ centraal. Ze laat de lezer uitgebreid kennismaken met de leden van het gezin Toprak, dat in het begin van de jaren zeventig vanuit Turkije emigreert naar Londen, waar vader Adem een baantje als fabrieksarbeider heeft gevonden.

Moeder Pembe bestiert het huishouden. De drie kinderen Iskender, Esma en achteropkomertje Yunus proberen voor zichzelf een plekje te verwerven, heen en weer geslingerd tussen de tradities waarin ze opgroeien en het wereldse leven in de Britse metropool. Om de monotone sleur van zijn lopendebandwerk te ontlopen, raakt vader Adem verslingerd aan het gokken. Bovendien ontmoet hij op zijn tochten in het Londense uitgaansleven een Oost-Europees danseresje op wie hij verliefd wordt. Uiteindelijk verlaat hij zijn gezin, om als bouwvakker aan de slag te gaan in Abu Dhabi.

Moeder Pembe staat er steeds meer alleen voor en verdient een schamel inkomen in een kapperszaak. Kleur keert terug in haar leven als ze de Libanees-Canadese immigrant Elias leert kennen, die ze in de veilige duisternis van obscure bioscoopzaaltjes in het geniep ontmoet. Maar ook in een miljoenenstad als Londen blijven zulke afspraakjes uiteindelijk nooit geheim. Geruchten over de buitenechtelijke escapades van Pembe gaan de ronde doen. Iskender ziet zich uiteindelijk gedwongen om op te treden tegen wat hij ziet als de geschonden eer van zijn moeder.

Shafak neemt alle tijd om de levensloop van haar hoofdfiguren te schetsen. Ze beschrijft hoe Pembe opgroeit in een afgelegen gehucht in de Koerdische bergen, de innige band die ze heeft met haar tweelingzus Jamila en hoe ze zich verloren voelt in het immense Londen. Ook duikt ze in het verleden van Adem, die opgroeide met een vader met een gespleten persoonlijkheid en al jong zijn moeder verloor. Ook de rol van Adems broer Tariq, die eveneens naar Londen is verhuisd, wordt uitvoerig belicht. En natuurlijk zijn er de drie kinderen van Adem en Pembe, over wie Shafak schrijft: ‘Terwijl Iskender ernaar verlangde de wereld te beheersen en Esma de wereld eens en voor altijd wilde veranderen, wilde Yunus hem alleen maar begrijpen. Meer niet.’ Door de invalshoeken van al deze personen te beschrijven, creëert Shafak een caleidoscopisch palet van de gevoelens die uiteindelijk leiden tot de fatale gebeurtenis die eind november 1978 een van de leden van het gezin het leven kost. Ze laat zien hoe soms kleine voorvallen en misverstanden kunnen leiden tot een onherroepelijke daad.

De mens, zo maakt Shafak in deze roman duidelijk, is een meerduidig wezen met verschillende kanten. ‘We zijn allemaal half gek, half wijs. Er is geen wijsheid zonder domheid. En geen trots zonder schaamte.’ Elders klinkt het: ‘Zo is de mens nu eenmaal, degene van wie we het meest houden haten we ook het meest.’ En: ‘Tot aan die dag had hij niet geweten dat je met heel je hart van iemand kon houden, maar hem toch opzettelijk pijn kon doen. Het was de eerste keer dat hij leerde hoe ingewikkeld liefde kon zijn.’ Shafak weet in deze roman diep door te dringen in de tegenstrijdige emoties die de mens beheersen. Zonder een gruwelijk verschijnsel als eerwraak te vergoelijken, slaagt ze er wel in om het reliëf en duiding te geven en te plaatsen in z’n tijd en context.

Roeland Sprey

Elif Shafak – Het huis van de vier winden. Wereldbibliotheek, Amsterdam. 380 blz. € 24,99.