Onverwachte ontmoetingen

Er zijn weinig schrijvers die zo productief zijn als Jan Brokken. Vrijwel elk jaar verschijnt er een nieuwe titel van hem en bijna al zijn boeken zijn de moeite van het lezen waard. Dit jaar komt hij met de verhalenbundel De weemoed van de reiziger. Een prachtige titel voor weer zo’n typisch Jan Brokken-reisboek. Veertien verhalen over veertien uiteenlopende plekken. De verhalen meanderen langs plaatsen die hij heeft bezocht, vaak in het voetspoor van literatoren, schilders of musici. Bijzondere ontmoetingen, vaak trieste levensverhalen en bijzondere anekdotes. Zo schrijft hij over het afscheidsconcert van Béla Bartók in 1940 in Boedapest, toen de componist met bezwaard gemoed besloot voor het fascisme te vluchten. Weg uit Boedapest, de stad die altijd zijn ‘klankbodem’ was, aldus Brokken. Vele jaren later ontmoet hij de kleindochter van een vrouw die het concert had bijgewoond en altijd het affiche van dit bijzondere concert heeft bewaard. Brokken bezoekt het Tsjechië van componist Antonín Dvořák die zo veel van treinen hield dat hij het geluid ervan in zijn muziek verwerkte. ‘Voor Dvořák was het leven als een trein die onmiskenbaar op weg is naar het einde, naar de Dag des Oordeels.’

In New York ontmoet Brokken de dichter en hematoloog Leo Vroman. Het is een herinnering aan een bezoek dat hij in 1980 aan Vroman bracht voor interview voor de Haagse Post, een blad waar Brokken destijds voor werkte. Het is een liefdevol portret van deze bijzondere dichter met wie hij een etmaal doorbrengt. Vanaf zijn werkplek in het laboratorium belde Vroman een paar keer per dag naar huis, naar zijn innig geliefde Tineke.

Aandoenlijk is ook het verhaal over de Chapelle du Rosaire, een kapel bij het dominicanenklooster in Vence, op late leeftijd ontworpen door de Franse kunstenaar Henri Matisse. Het project kwam voort uit de innige vriendschap tussen de zieke kunstenaar – hij leed aan darmkanker – en zijn verzorgster, de vijftig jaar jongere Monique Bourgeois, die tot ontsteltenis van de kunstenaar besloot non te worden. Toen ze later weer contact kregen bood Matisse aan de kapel voor haar geestelijke orde te ontwerpen. ‘Hij gebruikte daarvoor één substantie, het mediterrane licht.’

Brokken zoekt zijn onderwerpen ook dichter bij huis. ‘Ik herinner me nog exact het moment waarop ik het modernisme ontdekte,’ luidt de openingszin van zijn hoofdstuk over het Rietveld-Schröder-huis in Utrecht. Een jeugdvriend van Brokken, Gert Fokkens, huurde in zijn studententijd een kamer bij mevrouw Schröder, de bewoonster van dit beroemde modernistische pand aan de rand van Utrecht. Zijn herinneringen aan een bezoek aan dit huis vormen de basis voor een mooi verhaal over de Utrechtse meubelmakerszoon Gerrit Rietveld en zijn muze Truus Schröder. Pas na de dood van Rietvelds wettige vrouw durfde hij de stap te zetten en ging hij samenwonen met Truus in hun gezamenlijk ontworpen huis.

Reizen is voor Brokken vooral mensen ontmoeten. In het hertogelijk paleis in Mantova wordt hij aangesproken door een man die zichzelf burggraaf noemt. Deze herkent de schrijver en zegt dat hij de verloren gewaande partituur bezit van de opera Arianna van de componist Monteverdi. Van de opera is alleen het klaaglied bewaard gebleven. Wanneer hij na enig gesoebat de partituur laat zien, loopt de burggraaf al snel kwaad weg omdat Brokken niet onmiddellijk overtuigd is van de echtheid van de vondst.

In een opwelling schoof hij de bladen bij elkaar, sloeg de map voor mijn neus dicht en brieste: ‘U kunt nog niet eens noten lezen.’

In Rovereto, waar in een boekhandel de presentatie van de Italiaanse vertaling van een van Brokkens boeken plaatsvindt, wordt de schrijver aan het eind van de signeersessie benaderd door een mooie jonge vrouw die hem pardoes ten huwelijk vraagt. Hoewel overdonderd en wat argwanend trekt hij de volgende dag met deze vrouw op, over de aanzoek wordt niet meer gesproken. Ze neemt Brokken op sleeptouw vertelt hem alles over de futuristische kunstenaar Fortunato Depero die in Rovereto een eigen museum heeft, en leidt hem door het Museum voor Moderne en Hedendaagse Kunst, het Mart. Brokken vertelt daar zo enthousiast over dat je dit bijzondere, voor mij onbekende museum onmiddellijk zelf wilt bezoeken.

Jan Brokken is wat tegenwoordig een slow traveler wordt genoemd. Hij neemt de tijd om een bestemming echt goed te leren kennen. Zo brengt hij urenlang in de brandende zon door op een kerkhof om te zien of er post wordt bezorgd bij het graf van de Spaanse dichter Antonio Machado in het Franse dorpje Collioure. De dichter was na Franco’s overwinning in de Spaanse burgeroorlog uit Barcelona gevlucht en bracht z’n laatste dagen door in dit Franse kuststadje aan de Middellandse Zee. De populaire zachtmoedige dichter kreeg na zijn dood nog zoveel post dat de burgemeester in de jaren tachtig besloot een brievenbus op het graf te plaatsen. Tot het moment dat Brokken het graf bezocht waren er zo’n 4500 brieven en boodschappen verzameld.

Weemoed, liefde, verwondering, hartzeer, afscheid – het zijn elementen die in bijna alle verhalen doorklinken. Jan Brokken behoort tot het gilde van reisschrijvers dat bijna geen meesters meer telt. Het genre bloeide eind vorige eeuw, met bekende namen als Cees Nooteboom, Bruce Chatwin, Lieve Joris en Redmond O’Hanlon. De nieuwsgierige schrijvers zijn stilgevallen. Reizen is een industrie geworden, het afvinken van een bucketlist: een luidruchtige zelfbevestiging met weinig aandacht voor de lokale cultuur. Verslag wordt er vooral gedaan via sociale media. Bovendien is reizen inmiddels in een kwade reuk komen te staan. Het is slecht voor het milieu, het is neokoloniaal en alleen voor geprivilegieerden. Ook Brokken heeft zich afgevraagd of het nog wel kan, reizen. ‘Ik heb na 2001 vaak overwogen het reizen te staken, om politieke, morele of ecologische redenen. Wat me weerhield, was de mogelijkheid tot onverwachte ontmoetingen.’ Want dat is de kern van zijn reisschrijverschap: ‘Als iets een reis onvergetelijk maakt, dan is het de onverwachte ontmoeting.’

Ik zou zeggen, blijf reizen Jan Brokken, en vertel ons erover in je mooie verhalen.

Aart Aarsbergen

Jan Brokken – De weemoed van de reiziger, 14 plekken, 14 verhalen. Atlas Contact, Amsterdam. 334 blz. € 24,99.