Denken is motoriek

Tijdens de coronapandemie ontdekte ik de Ommetjes-app van de Hersenstichting. Na iedere wandeling die ik registreer op deze app, krijg ik een tip van Erik Scherder, hoogleraar neuropsychologie aan de Vrije Universiteit. Zijn adviezen gaan over het verband tussen fysieke inspanningen en de gezondheid van onze hersenen. Door matig intensief te bewegen raken je hersenen goed doorbloed en dat houdt ze fit.

Scherder schreef enkele bestsellers voor het grote publiek over zijn vakgebied, onder andere over de invloed van muziek op de hersenen, Singing in the brain. Zijn nieuwste boek, Liever moe dan lui, wordt gepresenteerd als een waarschuwing voor de fysieke en mentale nadelen van AI (Artificiële Intelligentie). Scherder spreekt zelfs van Afnemende Intelligentie. Het boek is echter veel breder. Bovendien is Scherder niet tegen AI an sich. Hij ziet zeker de voordelen van deze technologie, bijvoorbeeld als hulp bij diagnoses. Maar, zoals op de flaptekst staat, is zijn dringende advies: ‘Blijf denken’. We mogen niet al ons denkwerk outsourcen aan AI. Artificiële Intelligentie kan al zoveel taken overnemen dat de hersenen van de gebruiker steeds minder worden uitgedaagd. Daar ligt in de toekomst een probleem, want onze hersenen blijven alleen vitaal als je moeite doet. Helaas zijn wij mensen evolutionair zo geprogrammeerd dat we bij voorkeur zo weinig mogelijk nadenken. Scherder noemt dat ‘de wet van de minste geestelijke inspanning’. Dat scheelt namelijk energie. Daarom houden we van simpel en snel. Mensen raken eraan gewend om een chatbot te raadplegen als het een beetje moeilijk wordt. Inmiddels is echter bewezen dat het gebruik van chatbots een achteruitgang van cognitieve functies kan veroorzaken:

Een van de redenen is dat men genoegen neemt met, of afhankelijk wordt van, het antwoord dat de chatbot geeft. Het vertrouwen in het antwoord komt mede tot stand doordat de stem van de chatbot menselijk is, wat het heel persoonlijk maakt, en doordat er sprake is van interactie.

Onze hersenen moeten dus aan het werk blijven. Ze moeten sporten en uitgedaagd worden. Ze floreren in een verrijkte omgeving, met intensieve, uitdagende en continue activiteiten. Dan maak je in je brein nieuwe zenuwcellen en nieuwe bloedvaatjes aan. Zo kun je dementie (langer) op afstand houden. Als je echter urenlang doelloos op een scherm staart en al je denkwerk uitbesteedt aan AI, worden je hersenen lui en gaan je geheugen en je oplossend vermogen achteruit.

Is het tij nog te keren? Ja, zegt Scherder, maar dan moeten we wel snel beginnen en vooral kinderen beschermen tegen overmatig schermgebruik. We moeten ze leren om op de juiste manier gebruik te maken van AI. Dat zal lastig zijn, want juist als je jong bent, is wachten moeilijk. Het beloningssysteem draait op volle toeren in een jong brein: adolescenten verlangen naar alles wat een goed gevoel geeft. En een beetje vlot graag. Dan is het moeilijk om zelf dagenlang aan een paper te schrijven als je dat met ChatGPT in een uurtje kan. Hij adviseert:

Laat kinderen zelf op nieuwe ideeën komen en laat ze die zelf uitwerken, zonder hulp van technologie. Laat ze boeken lezen in plaats van filmpjes kijken, laat ze schrijven in plaats van typen. Laat ze nadenken over hoe een probleem opgelost kan worden en op welke manieren dat nog meer zou kunnen.

Scherder onderbouwt zijn adviezen met besprekingen van tientallen recente wetenschappelijke studies, bijvoorbeeld over het afnemen van aandacht en concentratie bij frequent telefoongebruik. Wie urenlang lichte en snelle content consumeert, zoals TikTok-filmpjes, kan last krijgen van ‘hersenrot’. Daarentegen is zorgvuldig lezen, echt begrijpen wat er bedoeld wordt, wél een cognitieve uitdaging en dat verhoogt de stofwisseling in de netwerken van de hersenen. Daardoor blijven ze langer actief en gezond. Bovendien is begrijpen wat je leest essentieel om het te kunnen onthouden. Het lijkt ook wijs om van papier te lezen als je echt informatie wilt onthouden. Gelukkig maakt ons lichaam gelukshormonen aan als we een – niet te steil – leerproces doormaken.

Het tweede deel van het boek gaat over ‘de wet van de minste lichamelijke inspanning’ en die zegt eigenlijk hetzelfde als de eerste wet: mensen bewegen het liefst zo weinig mogelijk om energie te besparen. Maar: if you don’t use it, you lose it. Spieren moeten in beweging blijven, anders slinken ze. En dus moet je van Erik Scherder zelf stofzuigen en grasmaaien in plaats van een robot aanschaffen. Je moet je boodschappen zelf halen in de supermarkt in plaats van een bezorgservice tot in de keuken laten komen. Sporten, of liever nog, dansen. En wandelen, minstens twintig minuten per dag. Zo houd je welvaartsziektes als diabetes op afstand en houd je je brein scherp.

Op YouTube zijn allerlei filmpjes te vinden waarop Erik Scherder met zijn kenmerkende enthousiasme zijn vak uitlegt en adviezen geeft om langer fit te leven. Een video kijken is echter gemakkelijker voor de hersenen dan een boek lezen, betoogt hij. Het lezen van Liever moe dan lui vraagt behoorlijk wat ‘mental effort’. Mijn frontale kwab is in ieder geval goed doorbloed geraakt… Scherder legt weliswaar veel uit en vertaalt wetenschappelijke begrippen in begrijpelijker Nederlands, maar de werking van al die hersengebieden blijft toch taaie kost voor niet-ingewijden. Ik vermoed dat ik niet de enige lezer ben die de vele tabellen en grafieken negeert. Ook zoekt hij de wetenschappelijke nuance, als onderzoekers het niet met elkaar eens zijn, bijvoorbeeld over de hoeveelheid stappen die je dagelijks moet zeggen. Dat academische register leidt af van Scherders belangrijke boodschap, die zo simpel is dat zelfs mensen met ‘digitale dementie’ hem nog kunnen begrijpen: beperk je schermgebruik en ga nadenken en bewegen, of je nu tien of honderd bent.

Petra Teunissen

Erik Scherder – Liever moe dan lui. Atheneaum – Polak & Van Gennep, Amsterdam. 240 blz. € 18,99.