De afwezige moeder

Als er één beroep is, waarin het spelen van een rol centraal staat, dan is het wel dat van de acteur, al ontkomt niemand er aan. Katie Kitamura koos voor haar vijfde roman, Auditie, juist een actrice als protagonist. Zo’n overbezette, Newyorkse, gelauwerde theaterpersoonlijkheid, die altijd drukdruk is met een nieuwe theater- of filmpremière. Ze is de naamloze verteller in deze enigmatische roman, die vele kleine en één groot kantelpunt kent.

De pratende en denkende actrice is een goede observeerder. Ze ziet, voelt, ervaart wat er om haar heen gebeurt. Ze werkt intensief samen met regisseur Anne en tal van anderen, gaat op in haar rol, blijft er aan werken tot zelfs de finesses in haar beleving perfect zijn, maar nooit statisch, want elke avond moet er gefinetuned worden. Ze is zo iemand, die ook thuis ‘aan’ staat en en passant haar man Tomas, de kunsthistoricus, leest als een boek. Ze zijn al lang samen, genieten elkaars vertrouwen, maar kregen nooit kinderen, wel was er sprake van twee zwangerschapsafbrekingen.

Als op een dag een intrigerende en heel voorkomende jonge man, Xavier, zich aandient en openlijk de vraag stelt of zij misschien zijn moeder is, ontkent ze dat op een heel uitgesproken manier: ‘Ik heb nooit een kind gehad. We hebben geen kinderen’. Regisseur Anne is al net zo geraakt door de jonge man en beide vrouwen lijken dan even in een klein gevecht om de moederrol. Xavier komt vaker langs in het theater, mengt zich ook in het leven van de actrice en weet precies dat te doen en te laten wat de vrouwen bevalt. Het duurt niet lang of hij is de rechterhand van Anne en de tijdelijk inwonende gast in het appartement van de actrice en haar man.

Katie Kitamura rept in Auditie geregeld over personen die helemaal opgaan in hun rol. Zo ook Xavier. Maar thuis mijmert de vertellende actrice, die hoe dan ook veel peinst over haar keuzes in het leven, niet minder over haar eigen rol in haar huwelijk, de rol die Tomas speelt en over de gedragingen van Xavier. Kitamura laat in een verfijnde, minimalistische stijl, de ontwikkelingen geregeld een beetje kantelen, waardoor ze je blijft verrassen.

De grote kanteling doet zich echter voor in deel II, halverwege de roman, als de actrice, Tomas en Xavier samen in een restaurant zitten en Xavier opeens toch hun zoon blijkt te zijn. Daar laat Kitamura geen misverstand over bestaan. In de daarop volgende bladzijden staan genoeg bevestigende zinnen, die elk misverstand uitsluiten. Het valt niet meteen te plaatsen voor wie de voorgaande hoofdstukken voor waarheid aangenomen heeft en de toespelingen op het spelen van een rol onvoldoende tot zich heeft laten doordringen. Als Xavier, die ook zo met toneel en rollen speelt, ten langen leste uit haar huis vertrekt, denkt ze:

De toneelvoorstelling kwam ten einde. Die laatste optredens waren hol, plichtmatig, iedereen om me heen en in het publiek merkte het. Ik had het stuk helemaal uitgewrongen. En toen de laatste voorstelling erop zat, voelde ik toch de afwezigheid ervan. De flat werd groter, leger.

Elegant en weloverwogen speelt Kitamura daarna met de betekenissen van het begrip ‘een rol spelen’. Datgene wat we van de wieg tot het graf met elkaar doen en voor normaal houden. Dat de actrice op heel verschillende manieren naar Xavier kan kijken en met hem kan omgaan, volgt welhaast uit haar drukke acteursbestaan, waarin ze nooit ‘uit’ staat en alles een theatrale betekenis heeft.

Dus ook thuis. Dus ook in haar verhouding tot Tomas. En eveneens tot Xavier. Het vertelt in een diepere laag eveneens iets over haar leven als moeder. Is zij de eerste of in ieder geval een van de eerste literaire ‘afwezige moeders’, volkomen geabsorbeerd door haar werk, het equivalent van de veel bekritiseerde ‘afwezige vader’?

André Keikes

Katie Kitamura – Auditie. Vertaald door Robert Dorsman. De Arbeiderspers – Amsterdam / Antwerpen. 208 blz. € 22,99.