Hoe kun je van een moordenaar houden?

Filosofe en romancière Jannah Loontjes begeleidt een schrijfgroep in een gevangenis en heeft verhalen van een drugscrimineel aangehoord. In haar vijfde roman Gala en Zev laat ze een gedetineerde en diens jeugdliefde aan het woord.

Gala en Zev groeien op in het verloederde deel van Scheveningen in de jaren tachtig. Hun families zijn allebei arm, maar Gala’s artistieke moeder heeft wél cultureel kapitaal en dat zien Zevs vrienden gelijk. Ze noemen Gala ‘rijkeluistrut’ en bedreigen haar. Tot Zev ingrijpt, een visserszoon die al heel jong heeft ondervonden ‘hoeveel macht het geeft als mensen bang voor je zijn.’ Voorzichtig ontstaat een vriendschap, waarin ook Remco wordt betrokken, een kwetsbare knul die Zev onder zijn hoede heeft genomen. Zev ontdekt hoe hij veel geld kan verdienen met nederwiet en stopt met school. Gala gaat wél studeren, in Amsterdam. Ze wordt kunsthistorica en trouwt met een lieve man die ook gestudeerd heeft. Veel geld hebben ze niet, wél twee dochters en een goed huwelijk. Twintig jaar na haar vertrek uit Scheveningen wacht Zev Gala op bij haar werk en pakken ze de draad weer op.

De roman is opgebouwd uit korte hoofdstukken waarin Gala en Zev afwisselend reflecteren op hun verleden en de recente gebeurtenissen. Vooral het verhaal van Zev opent sterk, bij een zoektocht naar het begin van het einde. Op welk moment maakte hij een onomkeerbare keuze? Wanneer nam hij dé stap waardoor uiteindelijk zijn jeugdvriend Remco vermoord werd? Is zo’n moment wel aan te wijzen? Zevs relaas, helemaal in onderkast gezet, leest als een handleiding ‘Hoe word je een succesvolle crimineel’? Gedetailleerd en sec vertelt hij hoe hij drugslijnen opzette en gewelddadig afrekende met concurrenten. Af en toe klinkt hij als het intelligente type ruwe bolster-blanke pit, met passages als:

Ineens raakte het me. Ineens vond ik het triest. Maar dat soort gevoelens kon ik niet toelaten. En de ergernis over mijn eigen zwakte kon ook omslaan in woede. Woede over wat? Over de hele situatie. Het leven dat ik leidde. Woede over mijn twijfels. Over mijn zwakte.

Gala’s stem is die van een moderne, zelfbewuste vrouw: ‘Ik beweeg de dweil over de vloer en denk: ik wil me verzetten tegen ouderwetse man-vrouwverhoudingen, me verzetten tegen clichés, maar ondertussen sta ik hier te dweilen terwijl ik mijn verlangen naar Zev probeer te verklaren.’ Ze gaat in gesprek met drie vrouwen uit haar Scheveningse verleden, onder wie de zus van Zev, om helderheid te krijgen over haar herinneringen. Dat levert confronterende gesprekken op: ‘Het heeft wel iets treurigs, natuurlijk, dat onderlinge meten van tegenslag en achtergesteldheid.’

De lezers van Loontjes’ roman zullen vooral vrouwen en mannen zoals Gala zijn. Mensen met genoeg tijd, energie en kennis om zich te verdiepen in filosofische en morele vragen als: ‘Zou ellende in je kinderjaren je een blijvende hang naar ellende meegeven?’ ‘Hoe kun je van een moordenaar houden?’ ‘Mag je profiteren van crimineel geld?’ Uiteindelijk gaat de roman voor mij nog meer over klasse dan over misdaad of moraal. Loontjens laat zien hoe onzichtbare codes je herkomst verraden. Zo is Zev even gekwetst als verbaasd als hij Gala zijn luxe villa laat zien en zij hem uitlacht omdat hij televisies heeft in iedere ruimte. Op haar beurt blijft Gala worstelen met haar eigen achtergrond. Als ze een lezing geeft over haar onderzoeksonderwerp, de plaats van dienstbodes in de negentiende-eeuwse samenleving, wordt ze ervan beschuldigd dat ze geprivilegieerd is. Ze had – dus – ook haar eigen positie ten opzichte van het onderwerp moeten onderzoeken. Gala durft of wil echter niets zeggen over haar jeugd in armoede en geweld.

Met Gala en Zev heeft Jannah Loontjes een eigentijdse en soms spannende Griekse tragedie geschreven, die moeilijke vragen oproept over loyaliteit. Met personages die niet kunnen ontsnappen aan hun lot en terechtkomen in een neerwaartse spiraal van geweld. Met personages ook die elkaar, ondanks hun vriendschap of liefde, nooit helemaal kunnen bereiken.

Petra Teunissen

Jannah Loontjens – Gala en Zev. Over misdaad, klasse en een liefde. De Geus, Amsterdam. 280 blz. € 22,99.