In de duistere wereld van een manipulatief diertje

Daan zit blind in een flatwoning, ze heeft iets verschrikkelijks gedaan en verstopt zich voor wie haar komen halen. Zo opent de roman Niets is echt gebeurd, waarmee Joke van Vliet de BNG-literatuurprijs won. Het is de eerste roman van Van Vliet, na haar verhalenbundel Wanneer de herten komen uit 2022. Niets is echt gebeurd is een krachtig literair werk, maar voor sommige lezers misschien wel iets te zwaar.

Wat Daan precies gedaan heeft, zal zich gaandeweg onthullen, maar al snel wordt duidelijk dat haar complexe en waanzinnige gedachten beginnen bij een verstoorde moeder-dochterverhouding: ‘Ze was een manipulatief diertje dat alles opeiste. Terwijl haar moeder hemelse klanken uit notenhout toverde.’ Herinneringen zijn onbetrouwbaar, beseft ze steeds weer, maar toch gaat ze na hoe haar jeugd is verlopen, hoe haar moeder, een beroemd fluitiste, het gezin verliet vanwege haar, meent Daan.

Op een dag mag ze van haar vader, fotograaf, door het oog van de camera kijken en zo begint haar eigen artistieke roeping. Fotografie wordt haar zoektocht naar de waarheid. Ze krijgt een wat merkwaardige relatie met de minstens zo merkwaardige laatste verpleger van haar vader, Don. ‘Alle dagen in het sterfhuis dacht ik aan jou,’ zo luidt zijn liefdesverklaring. Ze wordt zwanger en leeft teruggetrokken in haar flat. In haar verbeelding reist ze terug naar haar eigen jeugd en in het leven dat ze nu niet meer heeft, ‘alles wat ze in de fotografie had kunnen bereiken’. Wanneer het kind er is, wordt het verlangen naar een eigen leven en het fotograferen gaandeweg groter en dit leidt tot een ruzie met Don die escaleert. Wanneer Daan er alleen voor staat, kan het alleen nog maar misgaan.

Steeds komt de lezer terug bij Daan die in haar appartement zichzelf verder de lichamelijke vernieling in helpt. Het is niet prettig om te lezen, haar zelfdestructie kent geen grenzen en wordt rauw en pijnlijk beschreven:

Met een kartondroge tong likt ze de as van haar vingers. Tegen de koorts. Het zweet parelt op haar voorhoofd. Vroeger prikte het zuur en zout in haar ogen. Nu voelt ze niets. Dat is pas echt vervelend. Zo angstaanjagend dat ze in de holle oogkassen stompt. Om maar iets te voelen.

Niets is echt gebeurd is krachtig geschreven, in fraaie zinnen en scherpe dialogen. Wat Van Vliet knap doet, is de lezer volledig meetrekken in die vreemde gedachten van haar personage. In sommige recensies van dit werk wordt gesteld dat de donkere kant van het moederschap hier (eindelijk eens) centraal staat, en/of het kiezen tussen moederschap of de kunst. Hoewel de verstoorde moeder-dochterrelatie de kiem van de problemen van Daan is, vind ik dat toch een onderschatting van de werkelijke waanzin van de hoofdpersoon.

Dit boek is, zo moge duidelijk zijn, geen beach read. Er is weinig hoop, weinig liefde in de roman en wel veel ellende, mentaal en fysiek, scherp beschreven. Wat dat betreft moest ik denken aan De pianiste van Elfriede Jelinek: ook geen roman om herhaaldelijk voor je plezier te lezen, maar wel het bekendste werk van een Nobelprijs-winnares. Dus wie weet wat we nog meer mogen verwachten van Joke van Vliet.

Michelle van Dijk

Joke van Vliet – Niets is echt gebeurd. Querido, Amsterdam. 232 blz. € 22,99.