Liefde en solidariteit

Het was de helaas ter ziele gegane Uitgeverij Kievenaar die samen met vertaler Hans Kloos de Zweeds-Koerdische auteur Balsam Karam introduceerde in het Nederlandse taalgebied. In 2024 werd De singulariteit vertaald, een prachtige fragmentarische en poëtische roman die internationaal veel lof kreeg en haar doorbraak betekende. Gelukkig heeft Uitgeverij Jurgen Maas nu beslist om een tweede roman van Karam te vertalen: het interessante, bevreemdende en wondermooie donkere materie. Opnieuw is Hans Kloos de vertaler, die het Zweeds omzet in vloeiend Nederlands.

Karam is geen conventionele verhalenverteller. Dat het haar niet zozeer gaat om het vertellen van een verhaal met een duidelijke spanningsboog blijkt al meteen uit de eerste tientallen pagina’s van de roman, waarin een groot stuk van het verhaal wordt prijsgegeven. Mo, een jongen van niet ouder dan vijftien, komt verfomfaaid en vermoeid aan in Campo en blijkt op zoek te zijn naar zijn zus Mende, die al drie maanden verdwenen is. Mende, zelf pas zeventien, blijkt inderdaad in Campo te hebben verbleven maar is alweer vertrokken. Ze beloofde terug te komen maar heeft dat niet gedaan. Het zijn voornamelijk de vier Zonnebloemers, genoemd naar het bloemenhuis waarin ze verblijven, die de zorg voor Mende op zich hebben genomen. Want Mende werd op de ochtend na het meifeest langs de weg, onder een vijgenboom, gevonden, zwaar mishandeld. Ze zag er eerder uit als afval dan als een mens. Liefdevol werd ze verzorgd tot ze weer aan het leven kon deelnemen. Ze werd in de gemeenschap opgenomen en als familie behandeld.

Er is ook al snel sprake van haar leven voor de aankomst in Campo. Mende heeft in een restaurant gewerkt dat ze later, samen met de Zonnebloemers, uit wraak heeft afgebrand. Af en toe wordt er iets verteld over vluchtelingen. Ontheemd zijn is een constante in het werk van Karam. Ook het verleden van Campo wordt geschetst. Het was een kamp dat dominant en hardvochtig werd beheerd door de racistische Mister en zijn mannen. De arbeiders moesten verplicht lange dagen op het veld werken en werden structureel uitgebuit. De mensen van Campo stichtten brand om van de heersers en het te bewerken land verlost te zijn.

De twee motto’s van het boek, van Toni Morrison en Gregg Deal, lijken te verwijzen naar de thema’s die in de roman aan bod komen. Allereerst is er het thema van de onderdrukking. De Zonnebloemers en de andere inwoners van Campo hebben lange tijd geleefd in een werkkamp waaruit ze zich zelf hebben bevrijd. De vluchtelingen die in Campo aankomen, hebben elk hun eigen verhaal. Soms zijn ze gevlucht voor geweld of oorlog, soms zijn ze op zoek naar werk en geld. Karam neemt het herhaaldelijk op voor de kleine man en de onderdrukte. Maar het tweede thema, de liefde en de samenhorigheid, is even belangrijk. Campo is geen plaats zoals we die kennen in de echte wereld, maar is zeker een plaats waar mensen elkaar graag zien, voor elkaar zorgen en samen een maatschappij proberen vorm te geven. Op die manier proberen ze een antwoord te bieden op het geweld en de onderdrukking.

Minstens even belangrijk als de inhoud, is de vorm van donkere materie: Balsam Karam kiest, net zoals in De singulariteit, niet voor een rechttoe rechtaan verhaal. Haar zinnen meanderen soms paginalang voort, gescheiden door komma’s, puntkomma’s, gedachtestreepjes, breukstreepjes, zelden door een punt. Dat maakt het proza vloeiend. Balsam schrijft echter geen lyrisch proza: haar taal is sober, waardoor de empathie die uit het verhaal spreekt wordt getemperd. De tekst bestaat bovendien uit een standaard rechtopstaande tekst die voortdurend wordt afgewisseld met cursief gedrukte passages. De gewone tekst beschrijft de handeling: er wordt eten klaargemaakt, gewerkt op het land, kledij gewassen. De cursief gedrukte tekst is een gesprek. Afwisselend spreken de Zonnebloemers namelijk tegen de jongen. Zo probeert hij te reconstrueren wat er met zijn zus is gebeurd. Het verhaal ontvouwt zich langzaam, met herhalingen en formuleringen die soms sterk op elkaar gelijken. En net zoals in De singulariteit zit er ook bijzonder veel ritme in de tekst.

Balsam Karam kiest nooit voor de gemakkelijkste weg. Haar boeken zijn speels, experimenteel en gedurfd. Dat maakt ze echter niet onleesbaar – integendeel. donkere materie is een roman die fijngevoeligheid combineert met lef, empathie met afstandelijkheid, geweld met verzet. Een Geheimtipp die tot nu toe enkel naar het Nederlands werd vertaald.

Kris Velter

Balsam Karam – donkere materie. een liefdesroman. Uit het Zweeds vertaald door Hans Kloos. Uitgeverij Jurgen Maas, Amsterdam. 208 blz. € 22,99.