Every picture tells a story

Ik vind de oorspronkelijke Franse titel mooier: L’homme qui lisait des livres, ‘De man die boeken las’. In de vertaling van Ursula Teijink heet de roman van de Marokkaans-Franse schrijver en islamoloog Rachid Benzine (1971) De boekhandelaar van Gaza, waardoor we ons meteen bewust zijn van de geografische situering van het verhaal en daarmee van de politieke context, dat dan weer wel. Ook draagt de man volgens de Nederlandse titel bij aan de economie, alsof Gaza een economie zou hebben. Misschien was dat in 2014, het jaar waarin het boek speelt, nog enigszins het geval. 

Meer dan een verkoper van boeken is de boekhandelaar/de man die boeken las, Nabil el-Jaber, een bewaarder van boeken. ‘Tegen de voorgevel liggen honderden boeken opgestapeld, de deur geeft toegang tot nog duizenden andere. En nog weer honderden boeken liggen gewoon op de stoep, op een tot op de draad versleten zeil’, lezen we als we El-Jaber ontmoeten aan de hand van de jonge Franse fotograaf Julien Desmanges, die in Gaza-Stad is om een reportage te maken. Hij wil de man van ‘misschien zestig, zeventig op z’n hoogst’, ‘dun en broos’, fotograferen, hoewel zijn werkgever liever foto’s heeft van ‘huilende kinderen tussen de brokstukken, gewonde soldaten bij een tank of door raketten stukgeschoten gebouwen’, in Gaza alles ruim voorhanden.

Ho even, zegt El-Jaber, ‘gelooft u niet dat een portret mooier wordt als je weet welk verhaal erachter schuilgaat?’ Hij geeft Desmanges drie boeken mee, waaronder La condition humaine van André Malraux, dat ‘oorlogen, revoluties en opstanden heeft doorgemaakt’. ‘Ga vanavond maar lezen, dan praten we morgen, als u nog onder ons bent.’ Die voorwaardelijke bijzin klinkt onheilspellend, maar getuigt ook van een laconiek realisme dat we, naarmate het boek vordert, steeds beter begrijpen. Het telt trouwens maar 140 bladzijden, maar het laat de lezer niettemin achter met een zwaar gemoed.

In dat voor een roman relatief korte bestek vertelt Nabil el-Jaber zijn verhaal, en met zijn verhaal dat van zijn familie en met dat van zijn familie het verhaal van alle Palestijnen in de bezette gebieden. We zijn gewend geraakt aan de beelden van verwoeste steden en vluchtelingenkampen vol ontheemden, maar Rachid Benzine geeft je de kans niet om snel de bladzijde om te slaan en weg te kijken. Hij schetst een roetzwart beeld van het leven in Gaza… toen het nog maar 2014 was.  

Het verhaal van El-Jaber is aangrijpend. Hij werd geboren op 1 januari 1948, zijn moeder was moslim, zijn vader christen. Ze woonden in een dorpje zeven kilometer ten zuidwesten van Haifa. Zijn grootouders waren ‘uit steen gehouwen mannen en vrouwen, gebogen gestalten die hun kwellingen zonder morren meezeulden.’ Ze bewerkten het land in ‘een onophoudelijke strijd met de onvruchtbare aarde die niet met zich liet sollen. Die hun de armoede in het gezicht spuugde.’ Vader El-Jaber, dagloner bij de Britse olieraffineerderij in Haifa, wilde het beter doen.

Hoe dat er niet van kwam, vertelt de boekhandelaar aan de fotograaf. Vanaf zijn geboorte is hij vluchteling, een status die ‘de basis van onze identiteit’ werd. Geen wonder dat El-Jaber uiteindelijk vluchtte in de literatuur. ‘Vooral Shakespeare. In zijn stukken zit alles, vooral in Hamlet. Dat is niet zomaar een boek.’ Evenmin zijn Is dit een mens van Primo Levi – ‘Primo Levi,heeft me waarschijnlijk het leven gered’ –, het bijbelboek Job, de Ilias en de Odyssee en Honderd jaar eenzaamheid zomaar boeken. ‘Ik wilde alles lezen. Meer, steeds meer. Alsof ik koorts had.’ Tijdens zijn twintig jaar in een Israëlische gevangenis heeft hij daar alle tijd voor.

Met andere Palestijnse gevangenen hadden we in de loop van de jaren een bibliotheek opgezet. Ik heb De Goelag Archipel van Solzjenitsyn ontdekt, ik heb Foucault begrepen, Kundera verslonden, evenals Umberto Eco, Doris Lessing, de fantastische Calvino, ik heb de Koran kunnen lezen en herlezen – of ik hem heb begrepen? Dat is allesbehalve zeker. En ik heb me een weg gebaand door honderd jaar eenzaamheid.

Aan het einde van het boek zwijgt de boekhandelaar, raakt de hand van de fotograaf aan en zegt zachtjes: ’Neem hem nu maar, die foto van die oude Nabil el-Jaber. Verloren tussen zijn boeken, zoals hij ook verloren is in deze ongerijmde, razende en onmenselijke wereld.’ De foto heeft in enkele kranten en tijdschriften gestaan, lezen we in de epiloog. 

De fotograaf houdt regelmatig contact met El-Jaber – maar na 7 oktober 2023… niets meer. Met enkele westerse journalisten krijgt Julien Desmanges begin 2025 toestemming om het bezette Gaza bezoeken. Hij treft er niets dan puin en stof, van de boekwinkel zijn nog brokstukken over, van de boeken flapperen wat bladzijden in de wind.

Frank van Dijl

Rachid Benzine – De boekhandelaar van Gaza. Contact, € 19,99.