Ongeloofwaardig

Het meestvoorkomende thema in de Nederlandse literatuur is de ontworsteling aan de levensovertuiging van voorgaande generaties. Dat speelt in protestants-christelijke kringen (Franca Treur), rooms-katholieke (Jeroen Brouwers) of islamitische (Erdal Balci). Maar ook een jeugd in een communistisch gezin (Jolande Withuis) of onder Jehova’s Getuigen (Stefanie de Velasco) kan die ontwikkeling laten zien. Een speciaal geval is Gerard Reve, die zich wel losmaakte van Moskou maar zich vervolgens bij Rome aanmeldde.

Kenmerkend voor de ontworstelingsliteratuur is dat de hoofdpersoon, die hetzij volledig samenvalt met de auteur, hetzij slechts oppervlakkig schuilgaat achter een valse naam (een duidelijk bedenksel als pakweg Katelijne Minderhoud), wordt afgeschilderd als volmaakt rationeel, in tegenstelling tot de naïeve verblinding die het ouderlijk milieu in haar greep heeft. ‘Zo is god, de god van de Heidelbergse Catechismus, de god die mensen zo intens haat dat hij keelkanker voor ze heeft uitgevonden. Zelfs mensen zijn niet in staat elkaar op zo’n laaghartige wijze te vermoorden als god kan met behulp van deze ziekte’ (Maarten ’t Hart, Een vlucht regenwulpen). ‘Hoe meer er in de kranten en in de boeken op gehamerd werd dat alle culturen gelijkwaardig zijn, hoe minder kracht ik in mijn schouders voelde om de waarheid te dragen. […] Ik had nog wat tijd nodig om erachter te komen dat die intellectuelen de luxe hadden om hun visie op de mens en de maatschappij op grond van angsten en opportunisme te vormen. […] Ik zou er nog achter komen dat zij ons als offers in de armen van de religieuzen duwden om de lieve vrede te bewaren voor zichzelf’ (Erdal Balci, De gevangenisjaren).

Het boek Kleine heilige dingen van Annemieke Dannenberg is anders. In de eerste plaats wordt de rol van de vorige generatie met meer empathie benaderd. De hoofdpersoon Judith is geboren in een tehuis voor ongehuwd zwangeren: haar vader, een getrouwde ouderling, heeft haar zestienjarige moeder in de steek gelaten zodra ze in verwachting bleek te zijn. De daaropvolgende jaren van verachting, uitsluiting en publieke boetedoening wil ze Judith tot elke prijs besparen, wat leidt tot een niet alleen zeer vrome maar ook zeer controlerende opvoeding. Kenmerkend: als Judith de kans krijgt na het eindexamen verder te studeren aan het conservatorium, wat al jarenlang haar grote ambitie is, durft ze haar moeder niet te bekennen dat ze toelating heeft aangevraagd.

Niet alleen wordt de moeder sympathieker afgeschilderd dan in dit genre gebruikelijk is, de dochter is minder dan verwacht een monument van de waarden der Verlichting. Hoewel ze van meet af aan bedenkingen heeft bij fantastische praktijken als het achterstevoren afspelen van grammofoonplaten, is het meer de onderdrukking van haar muzikale ambitie en de opkomende verliefdheid op vriendin Dorian die haar van de geloofsgenoten verwijdert dan scepsis over het geloof an sich. Sterker nog, ze verkeert geleidelijk vaker in religieuze extases waarin ze meent rechtstreeks met het opperwezen te communiceren en waarin zich verschillende hallucinaties aan haar voordoen.

En nu ik hier toch ben [ter observatie, in een psychiatrische kliniek], kan ik in elk geval nadenken over wat ik aanmoet met die fucking slang in mijn buik. […] Natuurlijk wil ik dat hij weggaat, mar liever met een dodelijke dolksteek of iets dergelijks. En dat ik onder narcose ben en er niks van merk. Ik wil dat beest niet zien namelijk. Dan sterf ik. Ja, ik denk wel echt dat als dat beest me aan zou kijken, dat ik vlam vat – dat kan niet anders. Of zijn kop schier omhoog en naar voren, en dan worden mijn ogen gespietst op die roze vorktong. Zijn gif zal hij in mijn oogholtes spuiten en ik zal helemaal vollopen met slangenprut.

Er zijn wachtlijsten in de ggz. Over 140 dagen zal Judith definitief worden opgenomen.

Karin is echt een loeder. Ze vraagt ook de hele tijd dingen over God, maar op zo’n jennend toontje, omdat ze natuurlijk ook wel doorheeft dat God me laat stikken op deze plek.

Lex Bijlsma

Annemieke Dannenberg – Kleine heilige dingen. Lebowski, Amsterdam. 301 blz. € 22,99.